Welke ontdekking heeft het meeste indruk gemaakt op beeldresearcher Gerard Nijssen? ‘Toen ik begon waren filmbeelden vaak een ondergeschoven kindje.’
Kunt u iets vertellen over uw bijzonderste vondst?
‘Als het gaat om de Tweede Wereldoorlog, dan twijfel ik tussen twee films. Ik kan niet kiezen tussen de bijzondere amateurfilms die ik heb opgedoken van de Joodse familie Ossedrijver en de originele filmrol van de deportatie uit de Kamp Westerbork-film. Tot mijn vondst in 2019 waren daarvan alleen kopieën bekend. De beelden van de deportatie zijn uniek en worden daarom vaak gebruikt in documentaires. Veel mensen kennen de filmscène van gevangenen die gedwongen instappen vanaf het perron in Westerbork en de trein die op 19 mei 1944 wegrijdt. Met dit transport werden 453 mensen gedeporteerd, onder wie 245 Sinti en Roma. Een van hen is Settela Steinbach die staand gefilmd is in de wagonopening.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De Westerbork-film is documentair erfgoed en heeft de UNESCO-status. Kijk hier: het originele beeldmateriaal verschilt van kwaliteit met een kopie. Je ziet dat de beeldkwaliteit veel hoger is. Op grond van het originele filmmateriaal hebben ze de identiteit van meer gedeporteerden kunnen achterhalen.’
Waar heeft u het originele filmmateriaal van Kamp Westerbork opgedoken?
‘De originele filmrol is gevonden in het Eye Film Instituut. Dat diende vanaf 1958 als depot van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, tegenwoordig het NIOD. De film is gemaakt door de Joodse fotograaf Rudolf Breslauer, die met zijn gezin naar Nederland was gevlucht uit Duitsland. Kampcommandant SS’er Albert Gemmeker gaf hem in 1944 de opdracht het kampleven te fotograferen en te filmen. De film was bedoeld als propaganda voor de nazi’s, maar is nooit afgemonteerd.’
Wat doet het u als u zo’n film terugvindt?
‘Beeld, en zeker bewegende beelden maken de geschiedenis heel invoelbaar. Ik ben de zestig gepasseerd en ik heb voor mijn werk duizenden uren film bekeken, mijn huis ligt helemaal vol met films en banden. Als beeldresearcher heb ik meegewerkt aan tal van series, documentaires en tentoonstellingen. Vanaf het begin ben ik betrokken bij Andere Tijden en het amateurfilmprogramma Nederland op Film van Omroep MAX. Toen ik begon waren filmbeelden vaak een ondergeschoven kindje. In de huidige beeldcultuur zijn bewegende beelden enorm opgewaardeerd.’
Hoe bent u begonnen als beeldresearcher?
‘Toeval. Ik heb mijn doctoraalscriptie geschreven over huurstakingen in Amsterdam tussen 1920 en 1934. Ik ontdekte dat er midden jaren tachtig nog enkele van de toenmalige huurders leefden in de Amsterdamse Mercatorbuurt. Met Annegriet Wietsma en Erik Willems heb ik in 1986 de documentaire gemaakt Eerst het eten, dan de huur – huurstaken toen en nu. Zo is het begonnen. Ik werk nog altijd geregeld met hen beiden samen.’
Wat stond er op de amateurfilms van de Joodse familie Ossedrijver?
‘Twee Amsterdams-Joodse broers Bernard en Leo Ossedrijver filmden in aanloop naar de oorlog het dagelijkse leven van hun familie in de Plantagebuurt. Na de Duitse bezetting gingen ze door; de hobbyfilmers draaien zo unieke beelden van het Joodse leven in oorlogstijd. Bij Bernards dochter Sonja, toen een peutertje die soms in beeld verschijnt, heb ik de films gevonden. Als door een wonder overleefden haar vader en oom de oorlog. Met Erik Willems heb ik in 2010 uit het ruwe filmmateriaal een Andere Tijden-aflevering samengesteld. De kwetsbare films zijn opgenomen in het project Oorlog in Blik, en worden bewaard in het Amsterdamse Stadsarchief.’
Behoedzaam omgaan met de schenkers van beeldmateriaal lijkt een cruciaal onderdeel van uw werk?
‘Inderdaad. Kijk, dit album heb ik gekregen van Sonja Ossedrijver. Ze schrijft dat ze mede namens “onbekende joodse kinderen en volwassenen van wie de meesten zijn vermoord en dus stemloos zijn” dit “kleine stille document” stuurt en ons zeer erkentelijk is.’
Gerard Nijssen
(1956) is historicus en beeldresearcher. Sinds 2000 werkt hij voor het NTR–programma Andere Tijden, en sinds 2017 voor Nederland op Film voor Omroep MAX. Hij werkte onder andere mee aan de Andere Tijden-special Het leven ging door. De oorlog op amateurfilm, winnaar van het Gouden Beeld 2004, en aan de documentaire Zwarte Kameraden van Joost Seelen, die in 2011 een Gouden Kalf kreeg. In 2013 won Nijssen een Emmy Award voor outstanding research voor de Amerikaanse PBS–documentaire Jesse Owens.
