Generaal Eenoog kreeg zelfs een sigarenmerk

KNIL-soldaat Karel van der Heijden schopte het tot luitenant-generaal en werd beroemd door zijn optreden in Atjeh. Vilan van de Loo beschrijft het leven van deze ‘Generaal Eenoog’.   

Karel van der Heijden (1826-1900) dankte zijn roem aan het verlies van zijn rechteroog tijdens de expeditie bij Samalanga in 1877. Hij voerde toen met zijn troepen een succesvolle aanval uit op Atjehse vrijheidsstrijders. Maar voor velen werd hij pas echt een held na zijn geruchtmakende ontslag als militair en civiel gouverneur van Atjeh. Gouverneur-generaal Johan Wilhelm van Lansberge vond dat Van der Heijden te veel op eigen houtje handelde. Hun meningsverschil draaide om geld. Het Nederlandse bestuur wilde dat de kolonie winstgevend werd, terwijl Van der Heijden als echte militair vond dat de vijand eerst moest worden verslagen.  

Maar dat was een zware belasting voor de schatkist. Het koloniale bestuur zette Generaal Eenoog daarom onder druk: hij moest met ziekteverlof, anders zouden zijn wreedheden tegen de lokale bevolking openbaar worden gemaakt. Van der Heijden weigerde, overtuigd dat hij niets verkeerd had gedaan, en werd in 1881 eervol ontslagen.  

Daarop keerde hij terug naar Nederland. Het publiek, goed op de hoogte van de controverse, ontving hem als een volksheld. In hun ogen was hij een martelaar voor de goede zaak, ontslagen omdat hij zich had verzet tegen de ‘hoge omes’. Koning Willem III, wellicht zijn grootste bewonderaar, fêteerde hem meermaals. Verder kreeg Van der Heijden een hagiografie, een militaire mars en zelfs een sigarenmerk waarvoor druk geadverteerd werd. Veel Nederlanders hoopten dat hij naar Atjeh zou terugkeren om orde op zaken te stellen, maar dat gebeurde niet. De generaal was inmiddels op leeftijd en bleef in Nederland. Hij werd in 1887 commandant van het militair tehuis Bronbeek. 

Van de Loo schreef eerder biografieën over KNIL-militairen Jo van Heutsz en Frits van Daalen. Generaal Eenoog is een zeer leesbare levensbeschrijving, die dicht op de Nederlandstalige bronnen zit. Alleen jammer dat de Indonesische perspectieven en internationale context ontbreken.