Duizenden Nederlanders belandden in de hel van Mauthausen

‘Laat varen alle hoop, gij die hier binnentreedt.’ Zo luidt het opschrift boven de poort van de hel in Dantes meesterwerk La Divina Commedia. De eerste vier woorden vormen de titel van Gerben Posts boek over Nederlandse gevangenen in concentratiekamp Mauthausen. Auschwitz werd ooit de ‘anus mundi’, het kontgat van de wereld, genoemd. Mauthausen was, volgens Post, de hel.

Het is een indrukwekkend, maar moeilijk boek om te lezen. Dat heeft niet te maken met de schrijfstijl, maar met de heftigheid van het onderwerp. Van de circa 195.000 gevangenen in Mauthausen overleefde de helft de oorlog niet. Van de 1950 Nederlandse gevangenen stierven er 1716: een sterftepercentage van 88 procent. Dat dit zo hoog lag, komt doordat de meeste Nederlandse slachtoffers Joods waren.

De bekendsten onder hen zijn de Joodse mannen die in februari 1941 uit Amsterdam werden weggevoerd, wat leidde tot de Februaristaking. In 2021 reconstrueerde historica Wally de Lang in haar boek De razzia’s van 22 en 23 februari 1941 in Amsterdam hun droeve lot. Veel van hen kwamen in Mauthausen terecht. Niemand overleefde dat kamp. Ze stierven door uitputting – dagelijks moesten ze zware stenen uit de steengroeve sjouwen. Ze werden ziek, pleegden zelfmoord of werden vermoord.

Post leunt in het eerste deel van zijn boek sterk op De Langs studie en bespreekt uitgebreid haar belangrijkste ontdekking: dat op 13 en 14 augustus 1941, enkele maanden vóór Adolf Hitlers principebesluit om alle Joden te vernietigen, 150 van hen in kasteel Hartheim werden vergast. Dit gebeurde als onderdeel een programma om gevangenen te ‘euthanaseren’. Zij waren de eerste Nederlandse Holocaustslachtoffers die vergast werden.

In de jaren 1942–1945 belandden andere groepen Nederlanders in Mauthausen en de buitenkampen. Vaak waren het mensen die eerder in Dachau of Buchenwald hadden gezeten. Hun overlevingskansen waren iets groter, al stierven ook velen van hen.

In mei 1945 werd het kamp bevrijd. Gevangenen namen wraak op kapo’s en vermoordden enkelen van hen op wrede wijze. De kampcommandant ontliep zijn straf: hij vluchtte, werd enkele weken later alsnog gearresteerd, maar raakte daarbij dodelijk gewond. Van de 61 beklaagden in het proces tegen de kampbewaking belandden er 49 aan de galg. De Nederlandse overlevenden proberen de herinnering aan wat zij hebben doorgemaakt levend te houden en richten de Stichting Vriendenkring Mauthausen op. Gerben Post schreef dit macabere monument voor hen.