Na de terroristische aanslagen van 11 september 2001 verklaarde de Amerikaanse president dat de bestaanszekerheid van de Amerikaanse natie in het geding was. Daarom was een ‘mondiale oorlog tegen het terrorisme’ noodzakelijk. Die oorlog, expliciet gezien als een grootschalig militair conflict, waren de Amerikanen ook van plan te winnen.
Terwijl de Amerikaanse interventie in Afghanistan nog wel enigszins begrijpelijk was als antwoord op de aanslagen, was de zonderlinge aanval op Irak dat zeker niet. In het halve decennium sinds de aanslagen hebben Bush en zijn medewerkers niets nagelaten om de angst voor het terrorisme verder aan te wakkeren. Nu kan wel worden gesteld dat de Amerikanen de gevaren van het terrorisme schromelijk hebben overdreven en veel te heftig hebben gereageerd. Zo heftig dat zij het terrorisme eerder nieuwe kansen hebben geboden dan het effectief te bestrijden.
De neiging is natuurlijk groot om de paranoia die ten grondslag ligt aan de ‘mondiale strijd tegen het terrorisme’ te wijten aan de analytische incompetentie van Bush en de zijnen. Toch zou dat denk ik niet terecht zijn. De wijze waarop de Amerikaanse regering de strijd tegen het terrorisme heeft geïnterpreteerd en aangepakt lijkt namelijk deel van een historisch patroon dat stamt uit de jaren van de Koude Oorlog en dus al minstens een halve eeuw oud is. Ook ten tijde van de Koude Oorlog hadden de Amerikanen voortdurend de neiging om de gevaren van het ‘expansionistische wereldcommunisme’ sterk te overdrijven. Bij elke crisis was direct het voortbestaan van het zogenoemde Vrije Westen in het geding. Laat ik daarvan een paar voorbeelden geven.
Toen Noord-Korea in juni 1950 Zuid-Korea aanviel, werd dat in Washington geduid als het begin van een wereldomspannend communistisch offensief. Het was waar dat Stalin toestemming had gegeven voor de Noord-Koreaanse aanval, maar hij had dat gedaan zonder enig enthousiasme en beschouwde de onderneming geenszins als een onderdeel van een mondiale campagne. Ruim tien jaar later maakten de Amerikanen zichzelf wijs dat het verlies van Zuid-Vietnam het begin zou vormen van de definitieve overwinning van de krachten van het kwaad. Een kleine twintig jaar daarna werd de defensieve Russische bezetting van Afghanistan door president Carter opgevat als een levensgevaarlijke eerste stap op weg naar de olie van de Perzische Golf.
Overigens dachten de leiders van de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog in dezelfde paranoïde termen. Zo waren zij vanwege Reagans retoriek in het najaar van 1983 bang voor een Amerikaanse verrassingsaanval. De Koude Oorlog werd op gang gehouden door een complex proces van wederzijdse achtervolgingswaan; het was waarlijk een klassieke folie à deux. De Sovjet-Unie is verdwenen en daarmee ook de ideologie die primair verantwoordelijk was voor de waan van de Koude Oorlog, aangezien de Amerikaanse angst voor het expansieve communisme ten dele beschouwd kan worden als een reactie op het manicheïsme van Stalin en zijn opvolgers.
Omdat de Amerikanen volkomen ten onrechte van mening zijn dat zij de Koude Oorlog hebben gewonnen door hun harde aanpak van de Sovjet-Unie in de jaren tachtig, leek er in Washington geen enkele aanleiding te zijn de denkgewoonten van de Koude Oorlog eens kritisch tegen het licht te houden. Na het einde van de Koude Oorlog bleef de Amerikaanse buitenlandse politiek verweesd achter: er was plotseling geen vijand meer. Lichtelijk wanhopig werd er gezocht naar een nieuwe tegenstander die het mogelijk zou maken om de oude psychische gewoonten en het enorme defensieapparaat te continueren.
Toen diende zich, spectaculair en inderdaad traumatiserend, het ‘mondiale’ terrorisme aan. Wie de State of the Union van 2002 nog eens doorleest, zal zien hoe gelukkig president Bush was met zijn nieuwe, schijnbaar overtuigende reden voor de nationale paranoia.
Maarten van Rossem
