• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 2/2020

    Zes denkers willen een verenigd continent

    Eén markt, één munt, één geloof

    Door: Bart Stol

    Sinds de Middeleeuwen pleiten intellectuelen en politici voor een Europese unie. Hun motieven en voorstellen zijn vaak verrassend actueel, zoals blijkt uit de idealen van zes vroege eurofielen.

    Dante Alighieri

    Een hogere autoriteit
    Grote en kleine conflicten verscheurden het Europa van de Florentijnse dichter en politicus Dante Alighieri (1265-1321). Baronnen, hertogen en koningen bevochten elkaar, evenals stadstaten. De paus zag zijn claim op het wereldlijk gezag betwist door de Franse koning en de keizer van het Heilige Roomse Rijk, dat grote delen van Noord- en Midden-Europa en Italië besloeg. Sommige conflicten beïnvloedden elkaar. Zo raakte de republiek Florence betrokken bij de machtsstrijd tussen paus en keizer. Het zou Dante, die op dat moment een van de bestuurders van de stad was, uiteindelijk de kop kosten. Na intriges werd hij in 1302 verbannen door stadsgenoten die bondgenoten waren van de paus.

    Tijdens zijn levenslange ballingschap schreef hij De Goddelijke Komedie en De Monarchie. In dit laatste geschrift pleitte hij voor de scheiding tussen Kerk en Staat in de politiek – en voor de eenheid van Europa. Dante was ervan overtuigd dat vorstendommen en stadstaten uitsluitend in vrede konden leven als ze gezamenlijk een hogere autoriteit erkenden. In zijn optiek had alleen de keizer de machtsmiddelen en het prestige om die rol te vervullen. Alleen hij kon als onafhankelijke rechter boven de partijen staan en conflicten beslechten; de paus moest zich vooral beperken tot religieuze zaken. Het voorstel was revolutionair in zijn dagen, maar greep tegelijkertijd terug op de relatieve vrede in het oude Romeinse Rijk, dat Dante bewonderde.

    Hij vond ook dat de keizer zich met hoofdzaken moest bezighouden en niet met bijvoorbeeld regionale gewoontes. Dante schreef in een tijd waarin het woord ‘Europa’ nauwelijks gebezigd werd, en bediende zich van algemene termen als ‘mensheid’.

    Toch beschouwen historici zijn betoog als een van de eerste pleidooien voor een Europese unie. Temeer omdat Dante voorsorteerde op de huidige Europese Commissie, die binnen de EU op verschillende terreinen als onpartijdig bestuurder boven de lidstaten staat. En vanwege zijn opvattingen over het zogeheten subsidiariteitsbeginsel dat nationale regeringen vaak belangrijk vinden, omdat het bepaalt dat Brussel zich alleen met zaken mag bemoeien die de lidstaten, of hun provincies en gemeenten, niet zelf kunnen regelen.
     

    George van Podiebrad

    Broederschap van christenen
    Zoals zoveel vorsten in Centraal-Europa voelde George van Podiebrad (1420-1471) de hete adem van de Turken in zijn nek. Delen van Europa waren medio vijftiende eeuw door het machtige Ottomaanse Rijk geannexeerd. In 1453 viel zelfs het onoverwinnelijk geachte Constantinopel. Volgens Podiebrad, koning van Bohemen, was de opmars van de islam mede te wijten aan de vele onderlinge twisten tussen de Europese vorsten en stadstaten. Maar als zij de handen ineensloegen, konden ze het tij keren. Samen met zijn adviseurs ontwikkelde hij rond 1460 een plan voor een ‘broederschap’ van christelijke (lees: Europese) machthebbers. Zij zouden het gebruik van geweld tegen elkaar afzweren en samen een nieuwe kruistocht beginnen.

    Podiebrads voorstel weerspiegelde de politieke evolutie die Europa in de late Middeleeuwen doormaakte. In zijn verenigd Europa was er geen speciale plaats meer voor de paus of de Heilige Roomse keizer, wier macht geleidelijk afbrokkelde. In plaats daarvan waren het de koningen, hertogen en stadstaten die in onderling overleg de dienst uitmaakten. Zij zouden onder meer gevolmachtigde gezanten afvaardigen naar een permanente assemblee, die bijeenkwam in een stad in achtereenvolgens de Duitse landen, Frankrijk en Italië.
    Besluiten van deze vijfjaarlijks verhuizende vergadering waren bindend voor alle leden. Een hof van justitie zou onderlinge twisten beslechten. Een gezamenlijk budget moest zorgen voor bijvoorbeeld gemeenschappelijke militaire actie tegen de ‘verachtelijke prins van de Turken’.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen