Sinds de negentiende eeuw is alles een wetenschappelijk vraagstuk, dus ook seks. Een van de pioniers op dit terrein was de Duitse arts Magnus Hirschfeld. In 1919 richtte hij in Berlijn het Institut für Sexualwissenschaft op. Rainer Herrn schreef het langverwachte overzichtswerk over dit instituut.
Hirschfeld (1868-1935) was een pionier in de Sexualwissenschaften én een groot voorvechter van homo-emancipatie. Voor de nazi’s was Hirschfelds instituut het symbool van alles wat er mis was met de Republiek. Het werd geplunderd en een groot deel van de unieke verzamelingen werd op 10 mei 1933 verbrand.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Met zijn wetenschappelijke werk wilde Hirschfeld aantonen dat homoseksualiteit aangeboren was. Zijn bewijsvoering evolueerde mee met de stand van de wetenschap en varieerde van schedelmeten tot de zoektocht naar geslachtshormonen. Centraal stond de idee dat seksuele varianten een speling van de natuur waren; dan zou immers de strafbaarheid van homoseksualiteit onder paragraaf 175 moeten vervallen.
Wetenschap, politiek activisme en publieksvoorlichting waren voor Hirschfeld en zijn instituut één geheel. Ondanks veelbelovende aanzetten raakten vanaf 1929 de hervormingen van het strafrecht in een impasse. Paragraaf 175, aangescherpt door de nazi’s, zou tot in de jaren zeventig van kracht blijven.
Volgens Hirschfeld omvatte seksualiteit een breed spectrum, met aan de uiteinden het Vollweib en de Vollmann, en daartussen alle mogelijke Spielarten. Speciale aandacht besteedde Hirschfeld aan Transvestiten; hij heeft zelfs het woord uitgevonden. Onder zijn brede definitie vielen ook transseksuelen. Onder toeziend oog van het instituut vonden in Berlijn de eerste geslachtsveranderende operaties plaats. Deze kregen veel publiciteit en daarop nam het aantal aanvragen spectaculair toe.
Het instituut stond tot in het verre buitenland bekend als centrum van de strijd voor emancipatie van homoseksuelen. De grootste invloed had het voorlichtende werk over huwelijk en geboortebeperking. Lezingen met tevoren ingediende schriftelijke vragen trokken vele duizenden belangstellenden.
Het boek is losjes thematisch-chronologisch geordend. Dat heeft als nadeel dat sommige dingen vaker aan de ordekomen, maar dat maakt het verhaal niet minder leesbaar. Wetenschapsgeschiedenis en cultuurgeschiedenis worden afgewisseld met boeiende casestudy’s over legendarische rechtszaken en de levenslopen van verschillende patiënten van het instituut.
Dat veel bekend voorkomt is niet verwonderlijk. Nog steeds zijn in tal van landen geboortebeperking, abortus en homoseksualiteit illegaal en zijn verworven rechten in gevaar. Daarom heeft dit uitstekende boek – helaas – ook nog een actuele boodschap.
Willem Melching is Duitsland-deskundige aan de UvA.
Der Liebe und dem Leid. Das Institut für Sexualwissenschaft 1919-1933
Rainer Herrn
681 p. Suhrkamp, € 36,-
