Home ‘Trucage met foto’s was vermaak, geen manipulatie’

‘Trucage met foto’s was vermaak, geen manipulatie’

Het internet raakt door AI overspoeld met nepbeelden, maar de fototentoonstelling FAKE! in het Rijksmuseum laat zien dat fotomanipulatie zo oud is als de fotografie zelf.

Man draagt een hoofd in een kruiwagen, fotoshop negentiende eeuw
Man draagt een hoofd in een kruiwagen.

Hilde van der Pluijm

Gepubliceerd op: 3 maart 2026

Update 3 april 2026

Zo komen er in de collectie beelden van vliegende auto’s en personen met absurd grote hoofden voorbij. Volgens curator en conservator Hans Rooseboom is er wel iets veranderd sinds de negentiende eeuw. ‘Vroeger gingen we ervan uit dat we de werkelijkheid zagen tenzij het tegendeel bewezen was. Nu is dat andersom.’

‘Bij het merendeel van de foto’s in onze collectie had de kunstenaar niet als doel zijn publiek te manipuleren,’ aldus Rooseboom. De meeste creaties waren puur vermaak. Maar soms dienden ze als politieke propaganda, kunst of reclame. Omdat je bij de meeste foto’s in een oogopslag kon zien dat ze buitengewoon onwaarschijnlijk waren, zetten ze het publiek niet stiekem op het verkeerde been.’

De grootste maiskolf ooit
De grootste maiskolf ooit door fotograaf W.H. Martin, 1908. Foto via Rijksmuseum.
Ansichtkaart met een gefotoshopte vliegende auto
Ansichtkaart met een gefotoshopte vliegende auto, gemaakt vóór 1908. Beeld via Rijksmuseum.

Dat beeldillusie in de negentiende eeuw minder controversieel was, had er ook mee te maken dat er simpelweg minder foto’s in omloop waren. Men was er niet op getraind om kritisch naar beeld te kijken, zegt Rooseboom. ‘Er was veel minder alertheid, omdat er nog geen sprake was van massamedia.’

Tegenwoordig wordt AI steeds vaker ingezet als propagandamiddel. Ook dat is niet nieuw, laat de tentoonstelling zien. De Duitse kunstenaar John Heartfield gebruikte fotomanipulatie als satirische kritiek op het naziregime. Zo maakte hij een röntgenfoto van Adolf Hitlers bovenlichaam, waarop zijn ruggengraat uit geld bestaat: kritiek op het zogenaamde antikapitalisme van de nazi’s.

De getructe foto van Hitler door John Heartfield
De getructe foto van Hitler door John Heartfield, 1932.

‘Ondanks dat de kunst van Heartfield nu zo’n negentig jaar oud is, spreekt het ons nog altijd aan,’ stelt Rooseboom. ‘Het blijft scherp, geestig en gevat: het werk maakt heel duidelijk wat er precies op de hak genomen wordt. Deze “serieuze grappen” zijn nog altijd goed te begrijpen, ze verliezen hun maatschappelijke waarde niet.’

Toch heeft de tentoonstelling geen morele boodschap over AI. Dat laat het Rijksmuseum liever aan de bezoeker zelf. Het punt is om te laten zien dat fotomanipulatie van alle tijden is, eindigt Rooseboom. ‘Dus, blijf kritisch en vertrouw niet klakkeloos op je eigen ogen.’  

Fotoshop van een onthoofding
Getructe foto van een onthoofding door F.M, Hotchkiss, circa 1880-1900. Foto via Rijksmuseum.
Joseph Goebbels vermomt Hitler als Karl Marx om de arbeiders te paaien. Door fotograaf John Heartfield
Joseph Goebbels vermomt Hitler als Karl Marx om de arbeiders te paaien. Door fotograaf John Heartfield, 1934. Beeld via Rijksmuseum.

Fake! Vroege fotocollages en fotomontages
6 februari t/m 25 mei 2026
Rijksmuseum Amsterdam

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten