Sterven werd lang doodgezwegen, maar nu wordt er over de dood gepraat

Minstens zo bijzonder is het dat de dokter de keuze aan Pieter liet. Artsen zijn steeds minder de allesweters die boven hun patiënten staan. Steeds vaker hebben ze de rol van goed geïnformeerde coaches die patiënten wegwijs maken in het doolhof van medische mogelijkheden. Dat was in het naoorlogse Nederland radicaal anders. Toen was de dokter een autoriteit die in zijn eentje besliste over de te volgen behandelingen.

Intussen zijn in het steeds rijkere Nederland de kosten voor de gezondheidszorg enorm gestegen. Het aantal medische mogelijkheden is razendsnel gegroeid. Niet voor niks heet het dat de dokters steeds ‘knapper’ zijn geworden en dat zie je terug in de gemiddelde leeftijd bij overlijden. Was die in 1950 nog 61,2 jaar, nu is die 78,5 jaar, een stijging van meer dan zeventien jaar.

Wanneer je aan een groep 65-plussers vraagt wie van hen dankzij medisch ingrijpen nog in leven is, steekt bijna de helft van de aanwezigen zijn hand op. To be or not to be is anno 2026 vaak het gevolg van ingrijpen door artsen. Vaak overleggen die met kankerpatiënten of die bepaalde (zware) behandelingen wel willen ondergaan om zo de dood op afstand te houden.

Dit alles leidt ertoe dat soms op verwijtende toon wordt gezegd dat sterven tegenwoordig een medisch vraagstuk is geworden. Ik zie het vooral als de prijs die wij betalen voor het feit dat we in Nederland dankzij medisch ingrijpen steeds ouder worden. Daardoor mag sterven dan minder een ‘natuurlijk proces’ zijn, voor veel 65-plussers is überhaupt nog in leven zijn dat evenmin.

Ook wordt er soms op verwijtende toon gezegd dat de dood wordt ‘weggestopt’. Alsof het vroeger niet alleen anders, maar ook beter zou zijn geweest. ‘Toen maakte de dood nog onderdeel uit van het dagelijks leven,’ heet het dan. Dat laatste is waar, maar heeft vooral te maken met een bikkelharde realiteit. Nog niet zo erg heel lang geleden was bijvoorbeeld kindersterfte aan de orde van de dag. Uit een lijst die een doodgraver in Lochem in 1889 opstelde blijkt dat bijna de helft van de 85 doden jonger dan drie jaar was. Tja, in die gezinnen was de dood inderdaad onderdeel van het dagelijks leven.

Vlakbij Lochem ligt buurtschap Oolde. Daar werd Hendrik Willem Heuvel (1864-1926) geboren. In Oolde, mijn Oolde haalt deze oud-schoolmeester herinneringen op aan zijn jeugd in ongeveer dezelfde tijd dat de doodgraver zijn lijst maakte. Het gezin zat bij elkaar en dan zong zijn moeder een liedje uit haar schooltijd: ‘”Het wordt weer avond, Julia, wederom een stapje nader, bij het huis van onzen Vader.” […] Het wekt weemoedig gepeinzen. Ja, het was wel een vriendelijke gedachte: het Vaderhuis met vele woningen.’ Nu denk je: wie laat in hemelsnaam kinderen op school zingen over de naderende dood?

In het naoorlogse Nederland heerste juist de opvatting dat kinderen te jong waren voor een confrontatie met de dood. Naar de maatstaven van tegenwoordig is het volstrekt onbegrijpelijk dat er begin jaren zestig bij mij op de lagere school geen woord werd gewijd aan het ernstige auto-ongeluk waarbij een leerlinge van onze school was omgekomen. Niets werd er gezegd. Ja, wij kinderen spraken er op het speelplein met elkaar over. Maar in de klas werd er gezwegen. Op geen enkele manier werd zij herdacht en zelf haar klasgenootjes gingen niet naar haar begrafenis.

In 1970 stond vast dat de vader van Ineke niet meer beter zou worden. Zij ging als meisje van drie tijdens zijn laatste weken logeren bij kennissen om haar moeder te ontlasten. Anders dan Ineke wisten die kennissen heel goed wat er aan de hand was en daarom verwenden ze haar extra. Ineke had het reuze naar haar zin. Des te groter was haar schrik toen ze thuiskwam en daar alleen haar diepbedroefde moeder aantrof. Terwijl zij feestelijk vakantie vierde, was haar vader overleden. Jarenlang heeft zij zich schuldig gevoeld over het feit dat zij plezier had terwijl haar vader doodging.

Dat Ineke niet verteld werd dat haar vader zou doodgaan, past binnen de naoorlogse zwijgcultuur. In die tijd spraken de meeste mensen niet of nauwelijks over wat ze voelden of wat hen dwarszat. In de medische wereld was dat niet anders: dokters en verpleegkundigen verzwegen bijna systematisch de naderende dood. Mij lijkt het besef dat je niet meer beter wordt en weldra doodgaat, een van de heftigste emoties waar je als sterveling mee geconfronteerd kunt worden. Hoe vreselijk moet het zijn geweest om te vóélen dat je einde nadert, terwijl dokters en verpleegkundigen verstoppertje spelen en jou doelbewust onwetend houden. Toch was dat in 1959 de officiële beleidslijn van artsenorganisatie KNMG: ‘[…] door het ontwijkende gedrag van de arts zal de patiënt dikwijls rijp gemaakt worden om ten slotte de waarheid te vermoeden, te begrijpen en te verwerken.’

Ook hadden mensen het toen niet over kanker, maar over ‘K’. Zelfs in de jaren zeventig was het woord kanker nog taboe, althans in het ziekenhuis waar Trudy in 1972 aan haar opleiding tot verpleegkundige begon. In datzelfde jaar moest de vader van Ellen ‘een zware operatie’ ondergaan. De dokters vertelden niet dat het om kanker ging. Drie dagen na de operatie overleed hij. Ellen: ‘Doordat we dat niet wisten en dus ook niet dat het risico bestond dat hij niet meer beter zou worden, hebben wij geen afscheid kunnen nemen.’

Er is veel veranderd in de omgang tussen artsen en patiënten. Babyboomers en de na hen komende generaties mochten in het steeds welvarender Nederland langer doorleren. Goedopgeleide mensen laten zich niet bevoogden. Die komen in opstand tegen gezag en willen inspraak. Aanvankelijk vond die opstand vooral op universiteiten en hogescholen plaats. Toen echter de babyboomers met het klimmen der jaren steeds meer gezondheidsklachten kregen en vaker naar de dokter moesten, veranderden ook in de spreekkamers en binnen de ziekenhuizen de gezagsverhoudingen.

Bovendien is een universitaire opleiding al lang niet meer het exclusieve voorrecht van rijkeluiskinderen: ook getalenteerde arbeiderskinderen gaan studeren en worden dokter. Artsen zijn steeds vaker van eenvoudige komaf en ook dat heeft bijgedragen aan een gelijkwaardiger verhouding tussen dokter en patiënt.

Ook in de omgang met dood, uitvaart en rouw vonden grote veranderingen plaats. Het afscheid van een dierbare wordt steeds persoonlijker ingekleurd. Rouwen is al lang niet meer een geïnstitutionaliseerde sociale verplichting met allerlei uiterlijk vertoon. De grootste verandering is misschien wel dat mensen hun verdriet niet meer hoeven weg te stoppen: huilen mag. Omdat rouw net zo persoonlijk is als iemands vingerafdruk, wordt nabestaanden steeds meer ruimte gegund om op hun eigen manier afscheid te nemen en uiting te geven aan hun verdriet.

Ontkerkelijking speelt daarbij een belangrijke rol. Steeds minder doden worden met kerkelijke rituelen begraven. Ook vond er in de jaren zestig een stille revolutie plaats, toen de katholieke kerk in 1963 het verbod op lijkverbranding introk. Eind negentiende eeuw had diezelfde katholieke kerk dat verbod uitgevaardigd, omdat cremeren in strijd zou zijn met de wederopstanding van de doden na het Laatste Oordeel. Telde Nederland midden jaren zestig slechts twee crematoria, nu zijn dat er ruim honderdtwintig en wordt 70 procent van de overledenen gecremeerd.

Een uitvaart was tot eind vorige eeuw bijna altijd een uiterst plechtige bedoening. Als er al anderen dan kerkdienaren spraken, dan waren dat vooral oude witte mannen. Die waren niet gewend om privé over hun gevoelens te praten, laat staan dat ze dat in het openbaar deden. Soms huurden nabestaanden die zelf al lang niet meer in de kerk kwamen toch maar een dominee in, want anders was het ‘zo kaal’. Willem luisterde met verbazing naar diens woorden. ‘Niet mijn vader, maar een mij onbekende man werd de hemel in geprezen.’

Inmiddels heeft de maatschappelijke trend van individualisering ook het uitvaartwezen bereikt. Als het niet zo’n triest onderwerp was, zou je zeggen dat het tegenwoordig bij een uitvaart ‘vrijheid blijheid’ is. Veel meer dan tradities of religieuze voorschriften bepalen individuele overtuigingen en voorkeuren de rituelen rond het afscheid.

Kijk alleen maar naar de voertuigen waarmee de overledene naar zijn of haar laatste rustplaats kan worden gebracht. Werkelijk niets is te dol. Naast klassieke rouwauto’s kun je Mercedessen huren in allerlei kleuren en uitvoeringen: van paars, roze, kleurige flower power tot en met een tijgerprint. Voor wie liever ongemotoriseerd vervoer heeft, zijn er speciale bakfietsen of loopkoetsen. Maar je kunt ook kiezen voor een Harley Davidson met zijspan, met op de bijrijdersplek een doodskist.

Er is meer veranderd. Kinderen zijn tegenwoordig volop aanwezig bij een begrafenis. Zelfs heel jonge kleinkinderen voeren soms het woord tijdens de uitvaart van hun grootouders. Ze halen herinneringen op, lezen een gedicht voor of zingen een lied. Als ze een live optreden te eng vinden, wordt hun bijdrage van tevoren opgenomen en tijdens de plechtigheid op een scherm afgespeeld.

Ook hebben de doden vaak al bij hun leven hun specifieke wensen aangaande hun uitvaart kenbaar gemaakt. Ofschoon het geen gemakkelijk onderwerp is, denkt een groeiend aantal babyboomers na over hun dood en praat daar met hun naasten over. Ook dat laat zien dat de dood anno 2026 echt niet meer wordt weggestopt.

Ik prijs me gelukkig dat Pieter, weliswaar met grote tegenzin, het monster in de bek heeft gekeken en in goed overleg met de huisarts het onvermijdelijke heeft aanvaard. Doordat hij rustig en zonder doodstrijd is gestorven, kan ik als weduwe zonder akelige herinneringen op zijn sterfbed terugblikken. Bij alle verdriet is dat uiterst troostrijk.