‘Sommige vrouwen zagen de meid als hun kind’

De huisvrouw en haar dienstmeid waren eeuwenlang een onafscheidelijk duo. Samen waren ze verantwoordelijk voor het huishouden. Hun verhouding was soms intiem, dan weer afstandelijk. In haar boek Vrouw en meid beschrijft Caroline Hanken hoe hun contact in de loop der tijd veranderde.

‘In mijn familie gingen verhalen rond over mijn grootouders die met dienstboden leefden en ik kon me nauwelijks voorstellen hoe dat geweest moet zijn. Het viel me op dat er weinig aandacht was voor dit onderwerp, juist omdat het zo alledaags was. In de geschiedschrijving blijven groepen als vrouwen en dienstbodes vaak onderbelicht. Als antropoloog was ik nieuwsgierig naar hun manier van leven, die zo anders was dan de onze. Vanuit die beperkte kennis ben ik mijn onderzoek begonnen.’

‘Ik kende vooral de verhalen uit de negentiende eeuw over de onderdrukking van dienstmeisjes en ging ervan uit dat dit altijd zo was geweest. Maar tot mijn verbazing bleek dat niet te kloppen. In de zestiende en zeventiende eeuw fungeerden meiden veel meer als huisvrouwen in opleiding: ze gingen elders in de leer, net als knechten bij ambachtslieden. Daardoor was de relatie met de huisvrouw heel anders. Ze werden serieus genomen door de vrouw en zelfs een beetje als hun kind gezien. Pas in de achttiende eeuw werd de verhouding afstandelijker.’

‘Je ziet dat de verwachtingen van het huishouden gaandeweg veranderden. In de zestiende en zeventiende eeuw vormden wonen en werken nog één geheel. Maar in de achttiende eeuw werd het huis gezien als een prestigeobject en was er geen ruimte meer om de meid op te leiden. De dienstmeid werd geacht meteen alles al te kunnen. Ze werd op grotere afstand gezet. In de negentiende eeuw verzuurde de relatie daardoor soms zo dat die problematisch werd.’

‘In de zestiende eeuw maakte dienstmeid Trijn Hendrickx volledig deel uit van het gezin. Ze bleef haar huisvrouw, een aanhangster van de verboden wederdopers, tot het einde trouw door te zwijgen over haar geloof. Uiteindelijk werd dit hun beiden fataal. Ook de latere schrijfster Aagje Deken werkte in de achttiende eeuw als meid en ervoer een hele andere positie. Zij werd neerbuigend behandeld door haar huisvrouw en voelde vooral afstand en arrogantie. Ze hield het dan ook niet lang vol en ging van de ene betrekking naar de andere. Zo zie je grote verschillen.’