De afgelopen maanden verschenen een heleboel boeken over de Eerste Wereldoorlog. Ik heb er een aantal voor u geselecteerd.
Het startschot. Op jacht naar Gavrilo Princip, de moordenaar die de wereld in oorlog bracht Tim Butcher 384 p. Prometheus/Bert Bakker, € 24,95
De Eerste Wereldoorlog begon met het fatale schot in Sarajevo. De 19-jarige Gavrilo Princip vermoordde de Oostenrijkse troonopvolger Franz Ferdinand. Tim Butcher, die naam maakte met Bloedrivier, een reisverslag uit Congo, gaat in Het startschot op zoek naar de achtergronden van Princip. Hoe kon deze jongeman zo radicaliseren? Zijn boek is een mengeling van geschiedenis, reisverslag en persoonlijk relaas.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Journalist Bert Bukman, bekend van een documentaire roman over Mussert, beschrijft het jaar 1914 in 1914. Een kleine geschiedenis (118 p. Prometheus/Bert Bakker, € 12,50). Hij maakt melding van grote en kleine historische gebeurtenissen en laat bekenden als Winston Churchill, Adolf Hitler en de suffragette Emmeline Pankhurst opdraven.
14-18 Van Sarajevo tot Versailles Richard Overy (red.) 360 p. Lannoo, € 29,99
Dit is een prachtig geïllustreerd overzichtswerk – ‘meer dan duizend illustraties uit toparchieven wereldwijd.’ Over politieke en militaire aspecten van de Eerste Wereldoorlog, met veel aandacht voor het menselijk verhaal. Overy is een specialist van de Tweede Wereldoorlog; wat hij voor dit boek heeft gedaan wordt niet duidelijk. In elk geval schreef hij een woord vooraf.
Nog veel indrukwekkender ziet De Eerste Wereldoorlog herdacht (131 p. Lido, € 49,90) door Gary Sheffield eruit. Het boek is gemaakt in samenwerking met het Imperial War Museum. Het bevat 200 foto’s en kaarten van veldslagen en 30 fascimiles van unieke documenten.
Dan is er ook nog: De Grote Oorlog. De Canon van de Eerste Wereldoorlog 1914-1918 (191 p. Walburg Pers, € 29,50) door Martin Kraaijestein en Paul Schulten. In woord en beeld worden 50 onderwerpen behandeld, van het uitbreken van de oorlog tot de herinnering eraan.
De Eerste Wereldoorlog. Een beknopte geschiedenis Norman Stone 208 p. Omniboek, € 18,95
Norman Stone was professor aan de universiteit van Oxford en doceerde aan de universiteit van Cambridge. Hij was buitenlandadviseur en speechschrijver van Margaret Thatcher en presentator van de BBC. Bovenal is hij een kenner van de Eerste Wereldoorlog. Zijn inzichten vat hij samen in dit boek.
Sophie de Schaepdrijver brak met De Groote Oorlog: het Koninkrijk België in de Eerste Wereldoorlog door bij een groot publiek. Ze liet zien hoe het hedendaagse België werd gevormd door de Eerste Wereldoorlog. Erfzonde van de twintigste eeuw. Notities bij ’14-’18 (256 p. Atlas Contact, € 22,50) is een bundel die een selectie biedt uit haar ‘oorlogswerk’ sinds 1999, met herziene en vertaalde essays. Die gaan over de vanzelfsprekendheden van de oorlogsgeneratie, over herdenking en rouw, over spotprenten, frontschrijvers, bezettingsromans, oorlogsdagboeken en nationaal heldendom, over geweld en kitsch en troost: over de wereld van de wereldoorlog.
Buiten schot. Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog, 1914-1918 Paul Moeyes 544 p. De Arbeiderspers, € 25,00
Toen de eerste druk van Buiten schot in 2001 uitkwam, was de geschiedschrijving over Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog in één keer volwassen. Nu ligt er een derde druk, die door Paul Moeyes geheel is herzien. Er is meer aandacht voor spionage in Nederland, de Belgenkampen, de achterkamertjesdiplomatie en Nederlandse oorlogstekenaars.
Geheel nieuw is Nederland neutraal. De Eerste Wereldoorlog 1914-1918 (534 p. Boom, € 29,90) door Wim Klinkert, Samuël Kruizinga en Paul Moeyes. Met dit boek hebben we ook een nieuw standaardwerk in handen. De auteurs zijn alle drie erkende specialisten van de Eerste Wereldoorlog. Nederland bleef tijdens de Grote Oorlog neutraal, maar vanzelf ging dat niet. Die neutraliteit was een worsteling. Met portretten van negen Nederlandse hoofdrolspelers in de jaren 1914-1918 maken de auteurs duidelijk hoe spannend en gevaarlijk het was om neutraal te zijn.
1914-1918 door Duitse ogen André Gysel 240 p. Lannoo, € 14,99
Gysel beschrijft de Duitse kant van de oorlog aan de hand van beelden, foto’s, ansichtkaarten en ooggetuigenverslagen van soldaten. Waren die Duitse soldaten echt zo ruw als ze zich tijdens de eerste oorlogsweken soms tegenover de burgerbevolking voordeden? Of waren het ook maar jongens van vlees en bloed, van wie de meesten niet verhulden dat ze vooral naar het einde van het conflict verlangden?
Het aantal gewonde soldaten in de Eerste Wereldoorlog was ongekend groot: meer dan 21 miljoen. De een na de ander werd het veldhospitaal binnengebracht met verschrikkelijke wonden. Gewond. Van het slachtveld naar het militair hospitaal (352 p. De Bezige Bij, € 24,90) door Emily Mayhew is gebaseerd op getuigenissen van de mensen die voor de gewonden zorgden: brancarddragers, verpleegsters, artsen en aalmoezeniers, mensen die mentaal en fysiek vaak niet voorbereid waren op hun taak.
De Grote Oorlog. Kroniek 1914-1918, deel 28 Leo Dorrestijn e.a. (red.) 230 p. Aspekt, € 24,95
Nu iedereen zich vanwege de herdenking op de Eerste Wereldoorlog stort, is het goed om de Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog (SSEW) en uitgeverij Aspekt, die samen De Grote Oorlog uitgeven, in het zonnetje te zetten. De Kroniek 1914-1918 staat al sinds 2002 stil bij de geschiedschrijving over de Eerste Wereldoorlog in Nederland (en Vlaanderen). Inmiddels zijn er 28 delen verschenen, met in totaal meer dan 200 artikelen. Elk jaar wordt de serie met twee delen uitgebreid. In deel 28 laat Pieter Jan Verstraete zien hoe de Duitsers in oktober 1914 huishielden in Ieper. Anton T. Kruft, sinds 2011 de bestuursvoorzitter van de SSEW, schrijft over het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog. Jeannette Pors verdiept zich in het Nederlands neutraliteitsbeleid: was dat strikt of pragmatisch, of beide?
IJzeren oogst. Een reis door Europa en de Grote Oorlog Korneel De Rynck 416 p. De Bezige Bij, € 24,99
Korneel de Rynck is een jonge Belgische historicus, die eerder een reisboek schreef over Joegoslavië. In IJzeren oogst reist de auteur langs de belangrijkste plaatsen van de Eerste Wereldoorlog in Europa. Zijn verhaal begint bij de straathoek van Sarajevo waar de Oostenrijkse kroonprins Franz Ferdinand werd vermoord. De laatste halte is het bos van de wapenstilstand, bij Compiègne. Onderweg rijdt De Rynck de Duitsers achterna tijdens de Slag bij Tannenberg, beklimt de bergen van Caporetto en spreekt bij Verdun met de burgemeester van een vernield dorp.
We kunnen dit soort reizen natuurlijk ook zelf maken. Hulp daarbij bieden allerlei reisgidsen, zoals Reisgids naar de Eerste Wereldoorlog in België (432 p. Manteau, € 24,99) door Sam van Clemen, met alle forten, bunkers, monumenten, slagvelden, oorlogsbegraafplaatsen en musea.
De 100 beste gedichten van de Eerste Wereldoorlog Geert Buelens (red.) 260 p. Ambo, € 17,50
Deze bundel bevat werk van bekende war poets als Rupert Brooke en Siegfried Sassoon, de Nobelprijswinnaars Rabindranath Tagore en W.B. Yeats en Nederlandstalige dichters als Herman Gorter en Paul van Ostaijen. Geert Buelens is hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde in Utrecht. De bloemlezing heeft een voorwoord van Tom Lanoye.
In de zomer van 1914 wordt Antwerpen geheel onverwacht gebombardeerd vanuit een zeppelin. Kort daarna valt de stad in handen van de Duitsers. Zes jaar later legt Paul van Ostaijen het leven en de chaos van de bezette stad vast. De revolutionaire bundel Bezette stad is als facsimile heruitgegeven (156 p. Vantilt, € 29,95).
