EERSTE WERELDOORLOG
'Het verwildert je, de oorlog. Je kunt niet zoveel sympathie voor anderen opbrengen. Het enige waar je de hele tijd mee bezig bent, is het redden van je eigen huid. Je gedeisd houden.' Een citaat uit de schitterende studie Somme 1916 (Anthos/Manteau, euro 24,90) van de Engelse Eerste Wereldoorlog-specialist Lyn Macdonald. Aan de hand van ooggetuigenverslagen en grondig bronnenonderzoek beschrijft Macdonald meeslepend de vergeefse poging van de Engelsen bij de Franse rivier de Somme een doorbraak te forceren. Gevolg: een hele generatie jongemannen werd weggevaagd.
Het verhaal gaat dat veel soldaten het werk van de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche in hun ransel droegen en daar troost of kracht uit putten. Oorlogsvrijwilliger Adolf Hitler was een van hen. Nadat hij in 1933 aan de macht was gekomen, bezocht Hitler verscheidene malen het Nietzsche-archief in Weimar en gaf hij Mussolini de verzamelde werken cadeau. Maar na de oorlog wenste geen filosoof ook maar enig verband te zien tussen Nietzsche en de Führer. In Engeland en Amerika werd zijn werk niet grondig gelezen; Fransen hielden hem voor een speels criticus van de cultuur en Nederlandse theologen zijn nog dagelijks bezig Nietzsches beroemde aforisme 'God is dood' te overdenken. In zijn voortreffelijke proefschrift Nietzsches weerklank in Nazi-Duitsland (Aspekt, euro 28,50) vult politicoloog Jaap Hagen een leemte en ontleedt hij hoe geforceerd filosofen Nietzsche van elke blaam trachten te zuiveren.
SLAVERNIJ
Susanna du Plessis is met afstand de meest beruchte slavenhoudster van Suriname geweest. Over Du Plessis (1739-'95) doen sterke verhalen de ronde. Toen haar man eens zijn begerige ogen liet vallen op de borsten van een slavin, zou Susanna die hebben afgesneden en als maaltijd aan haar man hebben opgediend met de woorden: 'Je wilde de borsten van Alida - nou, hier heb je ze dan.' In Susanna du Plessis. Portret van een slavenmeesteres (KITpublishers, euro 21,50) is dit verhaal samen met andere door Hilde Neus-van der Putten zorgvuldig onderzocht en beschreven.
De slavernij in Suriname werd in 1863 afgeschaft. Rijkelijk laat, aangezien de Britten Nederland al dertig jaar eerder waren voorgegaan. Patricia Gomes bespreekt in Over 'natuurgenooten' en 'onwillige honden'. Beeldvorming als instrument voor uitbuiting en onderdrukking in Suriname 1842-1862 (Aksant, euro 14,50) de discussie die aan de afschaffing voorafging. De inhoud van deze studie is heel wat beter dan de langdradige en politiek correcte titel doet vermoeden.
Blanken hebben zwarten lange tijd als exotische dieren beschouwd. En misschien worden zwarten nog wel steeds zo beoordeeld. Maar wat niet meer is toegestaan: dit laten merken. Vroeger gebeurde dat wel, zoals bioloog Midas Dekkers in zijn schitterende catalogus Rare snuiters (Contact, euro 14,90) laat zien. Het befaamde tijdschrift Eigen haard kon rond 1910 rustig over Surinaamse bosnegers schrijven: 'Over het algemeen zijn zij vadsig en lui en werken alleen wanneer zij door de noodzakelijkheid daartoe worden gedwongen.' Geen haan die ernaar kraaide. Deze catalogus behoort bij de gelijknamige tentoonstelling in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, die nog tot 26 oktober te zien is. Aanbevolen.
ONTDEKKINGSREIZEN
Nu de wereld een dorp is geworden, is het bijna onvoorstelbaar dat eenderde van de aarde driehonderd jaar geleden nog onbekend was. In 1768 reisde de Engelse kapitein James Cook naar de Stille Oceaan. Hij legde 200.000 kilometer af en voer van de noordpool tot Antartica en van Paaseiland tot Siberië. Journalist Tony Horwitz deed de reis over en schreef er een meeslepend boek over, waarin hij ervaringen op zee afwisselt met historische beschouwingen over de ontdekkingsreiziger: De ongetemde wereld. Op reis met kapitein Cook (De Bezige Bij, euro 29,90).
Een heel andere ontdekkingsreis maakt cultuurhistoricus Thomas von der Dunk. Op verzoek van instituut Clingendael schreef hij een boek over Ruslands positie binnen Europa. Von der Dunk, geen slavist of 'russoloog', geeft toe een nieuwe wereld te betreden. Hij doet het met verve. Met Rusland en Europa. Over de betekenis van oude culturele scheidslijnen (Van Gennep, euro 19,50) schreef hij een toegankelijke studie over het arbeidersparadijs dat na 1989 veranderde in een kapitalistisch wingewest. Europa moet niet te hard van stapel lopen met de uitbreiding, anders jaagt het de Russische beer tegen zich in het harnas, concludeert Von der Dunk.
EN VERDER...
Kan de liefhebber in de voetsporen treden van Vincent van Gogh nu Reindert Groot en Teio Meedendorp in Vincent van Gogh over Amsterdam (Thoth, euro 9,90) een stadswandeling hebben uitgezet.
