Radicale partijen in Nederland

CPN, NSB, Provo, de Rode Jeugd, PVV en Forum voor Democratie hebben één ding gemeen: ze zijn radicaal. Hans Schoots schreef een boek over dit soort bewegingen.

De partijen die deelnamen aan de Tweede Kamerverkiezingen van november 2023 hebben een ideaalbeeld van de toekomstige samenleving. De meeste partijen zijn gematigd, enkele zijn radicaal. Utopische opvattingen zijn hoe dan ook niet nieuw, laat historicus Hans Schoots zien in Grootse gedachten, een beschrijving van honderd jaar radicalisme en extremisme in Nederland. Schoots schreef eerder een biografie van Joris Ivens en een cultuurgeschiedenis van de jaren zestig en zeventig.

Meer recensies lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Het gebruik van geweld, of tenminste de verheerlijking ervan, kenmerkt extremistische groeperingen, zowel aan de uiterst linker- als rechterflank. Anarchisten en NSB’ers namen er hun toevlucht toe. In radicale en extremistische bewegingen in Nederland huist net als elders ook iets nihilistisch. Schoots verwijst naar de arrestatie van vijf ‘kwajongens’ van de Sociaal-Anarchistische Jongeren Organisatie die in 1918 een aanslag wilden plegen op de Amsterdamse Beurs. De SAJO had als motto: ‘Omdat wij niet aan deze maatschappij willen ten ondergaan, moet deze maatschappij aan ons ten ondergaan.’ Maar het had evengoed het motto kunnen zijn van een reeks rechts-extremistische groepen, partijtjes en eenlingen, waarvan het Interbellum vergeven was.

Een essentiële rol speelt bovendien kritiek op de overheid en/of de democratie, wat ook het geval was in de laatste verkiezingen. Schoots laat in zijn uitstekend geschreven, soms ronduit spannende boek een bonte verzameling van zeer diverse groeperingen de revue passeren, van de CPN en de NSB, tot Provo, de Rode Jeugd, de PVV en Forum voor Democratie en ontelbare andere, vaak obscure groepen. In de jaren dertig bestonden er bijvoorbeeld meer dan tien verschillende Nationaal-Socialistische Nederlandsche Arbeiderspartijen.

Wat al deze groepen gemeen hebben, is de belofte van een betere toekomst. Schoots stelt dat radicalisme en extremisme nooit alleen politiek waren. Steeds waren ze verbonden met irrationele verlangens, wensen en fantasieën. Dat gold zeker ook voor het fascisme en nationaal-socialisme: ‘Door hun revolutie zou een heel nieuwe, betere en vooral ook gezuiverde samenleving ontstaan.’ Die zag er weliswaar anders uit dan de socialistische maatschappij, maar had daarmee ook iets gemeenschappelijk: ‘Het uitgangspunt dat na grootschalige afbraak en vernietiging degenen die het allemaal overleven het grootste geluk ten deel zal vallen boven op de berg slachtoffers.’

Als je al deze groeperingen met een sterke afkeer van de democratie overziet, kan je maar één conclusie trekken: ondanks alles twee hoeraatjes voor de democratie.