• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 10/2000

    Pierre Cuypers

    Architect met een goddelijke missie

    Door: Bas Kromhout
    Hij werd verketterd en vereerd: Pierre Cuypers, architect van het Rijksmuseum en het Centraal Station. Jarenlang zijn de neogotische interieurs beleidsmatig verminkt. Nu worden miljoenen uitgetrokken om de gebouwen weer in oude staat terug te brengen. Wie was die architect die Amsterdam weer een katholiek gezicht wilde geven?
    De negentiende-eeuwse architect Pierre Cuypers is bijna net zo bepalend geweest voor het beeld van Nederland als water en wolken. Zijn Rijksmuseum wordt jaarlijks door massa’s toeristen bezocht. In het hele land sieren tal van Cuypers’ neogotische kerken de horizon. Als restaurateur van meer dan 150 middeleeuwse gebouwen heeft hij ook op het oudere culturele erfgoed zijn sporen nagelaten.


    Het Rijksmuseum en het Centraal Station

    Cuypers’ twee beroemdste gebouwen, het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam, staan vlak voor een radicale renovatie. Na jaren van verwaarlozing worden de negentiende-eeuwse interieurs grotendeels in oude staat teruggebracht. Voor de verbouwing van het museum heeft de overheid zelfs 445 miljoen gulden uitgetrokken. Want Cuypers ‘mag’ weer. Het functionalistisch bouwen, zo bepalend voor de architectuur tussen 1930 en 1990, heeft zijn beste tijd gehad.
     

    De negentiende-eeuwse architect Pierre Cuypers is bijna net zo bepalend geweest voor het beeld van Nederland als water en wolken.

    ‘Er is weer belangstelling voor architectuur met een boodschap’, zegt Aart Oxenaar, Cuypers-kenner en directeur van de Academie van Bouwkunst in Amsterdam. ‘En dan zit je bij Cuypers helemaal goed. Elk van zijn gevels vertelt een verhaal, dankzij de rijke ornamenten. Die worden in de huidige bouwkunst ook weer gebruikt.’

    Pierre Cuypers was een architect die trots was op zijn katholieke achtergrond en dat duidelijk in zijn werk liet blijken. Dat bezorgde hem een gespleten imago. Volgens de protestantse en liberale visie wilde Cuypers Nederland met zijn neogotische bouwkunst terugleiden naar de donkere Middeleeuwen en de vleespotten van Rome. Voor de rooms-katholieken was Cuypers een halve heilige, wiens gebouwen hun nieuwe zelfbewustheid uitstraalden.
     

    De vroege jaren van Cuypers

    Pierre J.H. Cuypers kwam in 1827 in Roermond ter wereld in een roerige tijd met veel sociale onrust. In Limburg was net een afscheidingsbeweging ontstaan. Aart Oxenaar: ‘De samenleving werd opengebroken, waardoor Pierre maatschappelijk kon stijgen. Zijn vader was een kleine handelaar in meel. Pierre kon gaan studeren aan de Academie van Antwerpen.’
     

    Jonge architecten zochten naar een Vlaamse nationale bouwstijl

    Daar kreeg Cuypers een klassieke architectuuropleiding, met veel aandacht voor de Antieken en de Renaissance. Maar de tijden veranderden. Jonge architecten zochten naar een Vlaamse nationale bouwstijl. Ze kozen voor de neogotiek, die in heel Noordwest-Europa populair werd. Cuypers was een van hen. Met hun lange haren en zwarte capes en hoeden maakten de neogoten de eerbiedwaardige kunstinstituten onveilig.

    Terug in Roermond zette Cuypers een kunstwerkplaats op voor kerkattributen. Van huis uit rooms-katholiek, zich spiegelend aan de Middeleeuwen, moest hij wel bij het katholicisme uitkomen. Cuypers had zijn deuren nog maar net geopend, toen in 1853 de bisdommen in Nederland werden hersteld.



    Voor 1798 konden rooms-katholieken alleen in schuilkerken samenkomen, daarna mochten ze ‘echte’ kerken bouwen, maar alleen naar ontwerp van architecten van Waterstaat. Die bouwden zwaar classicistisch; het beroemdste voorbeeld is de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam. Met het herstel van de bisdommen kwam er een einde aan het rijkstoezicht op de bouw van rooms-katholieke kerken. Er konden nieuwe kerken komen met nieuwe vormen. Cuypers was er klaar voor.
     

    Thijm

    In Limburg en Noord-Brabant bouwde Cuypers bakstenen kruisbasilieken met hoge gewelven, pinakels en luchtbogen. Hij wekte de aandacht van Joseph Alberdingk Thijm, kunstcriticus en rooms-katholiek emancipator in Amsterdam. Die beschreef Cuypers in zijn blad Dietsche Warande als een middeleeuws gildenmeester, die ambacht en kunst, Schoonheid en Waarheid – met hoofdletters – weer verenigde.

    Het artikel van Thijm betekende Cuypers’ landelijke doorbraak. Zijn neogotische torenspitsen kliefden nu ook de Gelderse, Hollandse en zelfs Friese luchten. In zijn kunstwerkplaats werkten tientallen arbeiders om de nieuwe kerken van heiligenbeelden, biechtstoelen en altaren te voorzien.

    Ook al is hij nooit sterk geweest, verdroeg hij geen alcohol en had hij vaak hoofdpijn, Pierre Cuypers werkte als een bezetene. Tijdgenoten hebben hem als bijzonder energiek beschreven. Een regelneef vooral, die het hele bouwproces onder controle hield, als een moderne ondernemer en fabrikant.

    Voor alle gebouwen en attributen maakte hij schetsen, die zijn tekenaars vervolgens uitwerkten. Hij werkte met standaardprijzen. Bepakt met impressietekeningen en schaalmodellen bereisde hij dorpen en steden om opdrachten binnen te slepen.
     

    Tijdgenoten hebben hem als bijzonder energiek beschreven.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen