Home Operatie Safehaven. Kruistocht tegen het Vierde Rijk, Gerard Aalders, 432 p. Boom, euro 19,50

Operatie Safehaven. Kruistocht tegen het Vierde Rijk, Gerard Aalders, 432 p. Boom, euro 19,50

Toen twintigste-eeuwse conflicten zich ontwikkelden tot totale oorlogen, waarin hele samenlevingen tegenover elkaar kwamen te staan, werd het een normaal verschijnsel de vijandelijke productiekrachten aan te vallen. Waarom wel soldaten en geen arbeiders beschieten als het werk van arbeiders voor de oorlogvoering net zo belangrijk is? Scherpe wetgeving tegen trading with the enemy hoorde er daarom net zo bij als duikbootoorlogen, blokkades, bombardementen van steden en de atoombom.

Hein A.M. Klemann

Gepubliceerd op: 23 mei 2006

Update 2 mei 2023



Zulke wetgeving was nodig omdat economische contacten nooit zo intens waren als vlak vóór 1914. Pas sinds het einde van de Koude Oorlog bestaat er in de wereld weer een economische verwevenheid als in 1913. Als de pers over globalisering schrijft, zou de term ‘normalisering’ dan ook veelal volstaan. Niet alleen in tijd van oorlog, ook tijdens de nasleep of in perioden van dreiging – kortom, gedurende bijna de hele twintigste eeuw – werd handel onderdrukt en de wereldeconomie ondermijnd.

De landsverdediging vereiste dat elk land zichzelf voorzag van de zaken die nodig waren voor de strijd. Economische afhankelijkheid was daarom ongewenst. Voor Amerika was dat geen punt. Door haar continentale omvang is de Amerikaanse economie zelfs vandaag nog weinig open. Voor Europese landen was dit problematischer. Vandaar dat de Duitse economie zelfs gedurende de wereldoorlogen haar contacten niet opgaf.

In Operatie Safehaven beschrijft medewerker van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie Gerard Aalders hoe de Verenigde Staten in het kader van de economische oorlogvoering vanaf 1944 probeerden te voorkomen dat Duitse bedrijven hun buitenlandse investeringen beschermden tegen confiscatie, door ze te camoufleren als neutraal bezit.

Na de Eerste Wereldoorlog werden Nederlandse en Scandinavische dochterondernemingen of stromannen gebruikt om bedrijven en patenten uit handen van de overwinnaars te houden. Door zo het eigendom te verhullen konden Duitse firma’s – die zich volgens Versailles niet mochten inlaten met de productie van wapens, vliegtuigen of ander oorlogstuig – hun technische kennis op peil houden. Dat het Duitse leger na 1933 snel weer op poten stond, had voor een deel hiermee te maken.

Toen SS-Gruppenführer Friedrich Scheid in 1944 enige topindustriëlen mededeelde dat de oorlog verloren was en het zaak werd bedrijven en patenten in het buitenland te verbergen, opdat er als rijk en partij zouden herleven een Vierde Rijk kon worden gesticht, hadden die captains of industry deze aanmoediging nauwelijks nodig. Zij deden er al alles aan hun bezit te camoufleren. Bij een enkeling speelden daarbij patriottische motieven een rol, maar zelfbescherming zal wel doorslaggevend zijn geweest.

Niet alleen Duitsland, ook Duitse bedrijven – vooral giganten als Krupp, IG Farben of AEG – hadden een slechte naam. Zij hadden in de oorlog gebruikgemaakt van gedwongen arbeid, maar bovendien heerste het idee dat de Duitse kartels met het Pruisisch militarisme aan de wieg hadden gestaan van beide wereldoorlogen. Met de nazi’s hadden ze opnieuw een oorlogszuchtig regime in het zadel geholpen, zo was de simplistische gedachte die vooral in Amerika leefde.

Bovendien hadden ze via Direct Foreign Investments en octrooien industriële sectoren overal ter wereld naar hun hand gezet, om de economieën van Duitslands vijanden te ondermijnen. Vandaar dat de Verenigde Staten, met hun traditionele anti-kartelopvattingen, hun troepen naar Europa stuurden met het voornemen Europa van zijn ketterse vorm van kapitalisme – gekenmerkt door corporatisme en kartels – terug te voeren naar de zuivere liberale leer. In bezet Duitsland verboden ze kartels en werden vele andere maatregelen op stapel gezet. De Koude Oorlog brak deze ontwikkeling echter af.

Aalders heeft in Operatie Safehaven een interessant thema aangesneden, maar wil soms te veel. Waarom al die verhalen die slechts zijdelings met het onderwerp te maken hebben, waardoor pas op bladzijde 153 de Amerikaanse plannen om het camoufleren van Duitse bedrijven tegen te werken aan de orde komen? Het is zeker geen gebrek aan inzet, gezien het imposante archiefonderzoek en de vele verhalen die hij uit de archieven heeft opgediept.

Vermoedelijk is Aalders iets te veel verteller, waardoor zijn verhalen soms met hem op de loop gaan. Er is dan ook veel moois en spannends in zijn boek te vinden. Een grote lijn valt echter moeilijk te ontdekken.

Hein A.M. Klemann is hoogleraar economische geschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en auteur van Nederland 1938-1948. Economie en samenleving in jaren van oorlog en bezetting (2002).

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten