Home Lifestyle: Stemmige deftigheid

Lifestyle: Stemmige deftigheid

Gijs Verstegen

Gepubliceerd op: 8 februari 2002

Update 29 maart 2023

De hotspots in achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute cuisine in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen.

De Spanjaarden, die weten pas hoe ze zich op gepaste en voorname wijze aan het hof dienen te presenteren. De in het zwart geklede hovelingen worden in het Europa van de renaissance en de barok bewonderd om hun zogenoemde gravitas, de waardige ingetogen en sobere manier waarop zij zich gedragen. Zelfs in Nederland weten zij respect af te dwingen. Zo vinden Jacob Cats en Constantijn Huygens dat de Nederlanders nog heel wat kunnen leren van de Spaanse `stemmige deftigheid'.
Helemaal kritiekloos is de bewondering niet. In de vijftiende eeuw worden de Spaanse onderkoningen in het rijksdeel Napels vanwege hun afstandelijkheid en ernst wel vergeleken met standbeelden. Toch maakt hun voorkomen indruk; vooral omdat de Spaanse plechtstatigheid niet alleen op uiterlijkheden betrekking heeft, maar in de ogen van tijdgenoten ook staat voor bescheidenheid, ernst, wijsheid, vooruitziendheid, geduld en bedachtzaamheid. Volgens Baldassar Castiglione, de Italiaanse schrijver van een handboek voor hovelingen, dat een ware bestseller was in Europa, past de Spaanse beheerste ernst goed bij de Italiaanse manier van doen. De Spaanse gedragscodes zijn dé trend voor het hoofse Europa.
Pas in de tweede helft van de zeventiende eeuw, als het Spaanse rijk in verval raakt, verandert dit. Buitenlanders vermoeden dat het bij het plechtige gedrag van de Spaanse edelen toch vooral gaat om de schone schijn, en beginnen het belachelijk te vinden. In deze periode wordt Frankrijk het machtigste land van Europa. Veel Fransen - vaak hovelingen en diplomaten - trekken de Pyreneeën over, nieuwsgierig naar de staat van het verval van hun eens zo onaantastbare zuiderbuur. Het laat zich raden wat ze aantroffen: een enorme decadentie.
Spaanse edelen zijn volgens de reiziger Bertaut niet zo ingetogen als het lijkt: ze houden er allemaal een actrice op na, `of een of andere vrouw van hetzelfde slag'. Een andere reiziger voegt daaraan toe dat de meeste hovelingen de zomernachten doorbrengen op de pleinen, `waar bij het eerste fluitsignaal in grote aantallen prostituees verschijnen'. Daarom lijden veel Spaanse hovelingen chronisch aan geslachtsziekten. Ook hun beheerste ernst blijkt gespeeld. Zodra ze buiten de stad op het platteland komen, rossen ze onbeheerst hun muilezels af. De edelen gedragen zich dan wel alsof ze de wijsheid in pacht hebben, maar de werkelijkheid is anders. Zo vertelt een Fransman smalend dat een Spaanse edelman eens aan een Duitse ambassadeur vroeg of Duitsland een mooie stad was en of ze daar ook schapen hielden.
Het gedrag van de Spaanse edelen wordt niet langer begrepen en beschouwd als een eigenaardige levenswijze. Dit zien we in het literaire reisverslag van Mme d'Aulnoy, een Franse barones die verhalen, sprookjes en memoires schrijft. Plechtstatigheid is voor Mme d'Aulnoy vreemd gedrag geworden. Tijdens haar bezoek aan een hofdame heeft ze verscheidene jonge dames ontmoet met grote brillen. Het verbaast haar dat de meisjes de brillen zelfs ophouden tijdens het eten, of als ze een praatje maken. Als ze een van de dames naar de reden hiervan vraagt, antwoordt deze lachend dat de brillen dienen om de `Spaanse graviteit of statigheid te houden'. Naarmate een hoveling een hogere status heeft, laat deze zich een grotere bril aanmeten. Sommigen dragen volgens Mme d'Aulnoy brillen zo groot als handpalmen.
Bovendien `blanketten' de dames zich nooit. In plaats daarvan besmeuren ze voor het slapengaan en bij het opstaan hun gezicht, oorlellen en schouders met rode verf. Dit om te voorkomen dat ze een bleek en ziekelijk uiterlijk krijgen, merkt d'Aulnoy verbaasd op.
De reiziger Bernardin Martin verwondert zich erover dat de Spanjaarden een golilla, een stijve wijduitstaande kraag, dragen. Die zit volgens hem erg ongemakkelijk, zoals ook de rest van hun kleding. Hij belemmert namelijk de beweging van de hals en het hoofd, waardoor men een ernstig voorkomen krijgt, `in welke houding men zich ook bevindt'.
De lifestyle van de Spanjaarden is voor de Europese hovelingen geen aantrekkelijk model meer. Het is vooral hun exotische gedrag dat belangstelling wekt.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten