Is het beeld dat de tv-serie Het verhaal van Nederland schetst van de prehistorie nog houdbaar? De betreffende aflevering, die de NPO op 2 februari jongstleden uitzond, werd tweeënhalf jaar geleden gemaakt. Zelfs in deze korte tijd is de archeologische kennis voortgeschreden. Zo stellen David Graeber en David Wengrow in hun boek Het begin van alles (2021) dat de overgang van jagers-verzamelaars naar boerengemeenschappen niet abrupt was, zoals de serie suggereert.
Een van de deskundigen die zijn geraadpleegd door de makers van Het verhaal van Nederland, is Luc Amkreutz, conservator Prehistorie bij het Rijksmuseum van Oudheden. Vindt hij, met de kennis van vandaag, dat er iets schort aan het beeld dat de tv-serie geeft van de prehistorie?
Amkreutz: ‘In de eerste aflevering van Het verhaal van Nederland komen gemeenschappen van jagers en verzamelaars in het westelijke moerasgebied aan bod. Deze gemeenschappen zijn lang doorgegaan met jagen en verzamelen en hebben pas later op eigen initiatief aspecten van het boerenbestaan overgenomen. Zoals Graeber en Wengrow terecht stellen, kozen de jagers en verzamelaars bewust wat ze overnamen van de landbouwcultuur en wat niet. Een proces dat 3000 jaar duurde. Dat had in de serie meer uitgediept kunnen worden.
We moeten af van het idee dat de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw een stap vooruit was. Als je terugkijkt met onze moderne blik is het een logische stap, maar het had op vele andere manieren kunnen verlopen. De diversiteit van prehistorische gemeenschappen moet op waarde worden geschat.’
Waarom staat Het verhaal van Nederland te weinig stil bij die diversiteit?
‘De inhoudelijke brainstormsessies voor de eerste aflevering begonnen tweeëneenhalf jaar geleden. Gedurende die tijd ontwikkelt wetenschappelijk onderzoek zich natuurlijk. Ook zijn er later wijzigingen aangebracht door de eindredactie van de serie, waar je als deskundige geen invloed meer op had.’
Wat is er dan nog meer op de eerste aflevering aan te merken?
‘Sommige aspecten van de prehistorie hadden meer belicht kunnen worden. Neanderthalers hebben langer gewoond in het gebied dat nu Nederland is, dan de eerste boerengemeenschappen, maar zij komen niet aan bod. Dat is ook lastig, omdat potentieel 300.000 jaar aan geschiedenis in één aflevering moet worden verteld.
Uiteindelijk is de keuze gemaakt om 2000 tot 3000 jaar van de prehistorie, waarin belangrijke ontwikkelingen plaatsvonden, eruit te lichten. Deze periode neemt nog een klein stukje van de jagers en verzamelaars mee, begint bij de komst van de eerste boerengemeenschappen en eindigt met de immigratie van de Jamna-cultuur. Het eindproduct is bedoeld voor het grote publiek en daardoor vallen de nuances weg.’
Een gemiste kans?
‘Persoonlijk sta ik nog steeds achter Het Verhaal van Nederland. Tegelijk ben ik zeer gecharmeerd van Het begin van alles. Het boek biedt welkome nuances op het heersende beeld van de prehistorie, maar daarmee is de geschiedenis nog niet op zijn kop gezet. Het verhaal dat de tv-serie vertelt, klopt echter nog steeds in grote lijnen.’
