Home Jolande Withuis

Jolande Withuis

In het behoedzame woordenspel waarmee Nederland al decennia tracht de sociale problemen te verhullen en te beheersen die het gevolg zijn van de massale immigratie van moslims, is de afgelopen maanden een nieuwe mantra geïntroduceerd. Het eerst hoorde ik de gebedsspreuk uit de mond van Femke Halsema, uitgesproken met de heilige verontwaardiging waarin deze politica inzake multiculti-kwesties excelleert. De mantra luidt: de islam is geen ideologie maar een religie.

Gepubliceerd op: 10 november 2010

Update 25 mei 2023

Zoals het een mantra betaamt, worden de woorden continu gepreveld. Religie of ideologie – het is het nieuwe goed-foutschema, met alle intimidatie van dien. Wie de islam beschouwt als een ideologie behoort, ongeacht zijn argumentatie, bij het hedendaagse ‘fout’. Ook in de kabinetsformatie had het prevelement prioriteit. Al in hun eerste ronde spraken de onderhandelaars af dat zij agreed to disagree. Het CDA en de VVD mochten de islam als een religie zien, de PVV als een ideologie.

Mij lijkt het een zinledige vraag of we de knokploegen die onlangs in Istanbul de bezoeksters van kunstgaleries in elkaar sloegen omdat ze zich bezondigden aan alcohol en korte rokken, moeten etiketteren als religieus dan wel ideologisch. Het onderscheid is zo kortzichtig dat het wel een instrumentele functie móet hebben, net zoals die eerdere semantische witwasoperatie: het schijndebat of misdaden van het genre eerwraak en vrouwenbesnijdenis berusten op ‘religie’ dan wel ‘cultuur’. Voor de slachtoffers lijkt het me weinig uitmaken, maar het politiek correcte antwoord luidde: cultuur. Niet de islam was schuldig, maar de antieke stamverbanden en het Rifgebergte.

Wat aan de nieuwste controverse extra verontrust, is dat religie bij dat deel van Nederland dat zichzelf graag afficheert als ‘weldenkend’, kennelijk een streepje voor heeft. Religie heeft, zoals Rudy Kousbroek het uitdrukte, een ‘geur van hoger honing’. Met als griezelige implicatie dat wie handelt vanuit een ideologie zich minder kan permitteren en onaangenamer mag worden bejegend dan wie zich beroept op een opperwezen.

Maar ook los van de actualiteit is de tweedeling religie óf ideologie kortzichtig, omdat ze suggereert dat dit voor eens en voor altijd kan worden bepaald. Alsof levensovertuigingen los van de historische context een universeel, vast karakter hebben en zich niet ontwikkelen. Wat er aan wonderlijks in de hoofden en harten van mensen omgaat, verdient een minder statische, ahistorische benadering dan deze dichotomie.

Laat ik dit illustreren met een voorbeeld op aanverwant gebied. In mijn proefschrift over de naoorlogse mentale wereld van het Nederlandse communisme, Opoffering en heroïek (1990), heb ik het begrippenpaar levensbeschouwing en ‘levensbeschouwelijk regime’ gebruikt. Daardoor kon ik laten zien dat het communisme tussen 1945 en 1975 van karakter veranderde.

Anno 1945, net na de oorlog, bleek er een communistische levensbeschouwing mogelijk die enige waardering had voor andersdenkenden, die niet heel leerstellig werd opgevat en die ook andere invalshoeken erkende dan louter ‘klasse’; de achterstelling van vrouwen bijvoorbeeld. Dertig jaar later, toen de Koude Oorlog zijn verkillende invloed had doen gelden, was er nog maar één juiste leer. Andersdenkenden werden gezien als verachtelijke vijanden en het hele leven werd gevat in termen van ‘klasse’. Fanatisme en sektarisch denken hadden hun destructieve werk gedaan. Communisten waren niet in staat geweest op een andere wijze om te gaan met de harde kritiek op de misdaden van het stalinisme dan door zichzelf op te sluiten in hun eigen ongelijk. Levensbeschouwing was verworden tot levensbeschouwelijk regime.

In de werkelijkheid staan religie en ideologie niet tegen over elkaar. Evenmin sluiten ze elkaar uit. Religie kan werken als ideologie en omgekeerd. De visies van christendom en islam over vrouwen en homoseksuelen zijn uitgewerkte sekse-ideologieën. Religie en ideologie zijn twee loten van dezelfde stam.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten