Jaap Gravenberch: een Surinamer in koloniale dienst

Jaap Gravenberch werd geboren in Suriname in een nieuwe tijd. Terwijl zijn opa Adolf zich moest ontworstelen aan de slavernij, kon Jaap zijn eigen levenspad kiezen. Paul van der Heijden beschrijft hun levens gedetailleerd, maar weinig meeslepend.  

Adolf Gravenberch werd waarschijnlijk op 1 februari 1811 geboren op suikerplantage Nieuw Clarenbeek in Suriname. De jongen met Nigeriaanse voorouders heette ‘Winst’, scherper kon zijn positie als slaaf niet worden weergegeven. Winst kreeg een positie als ‘dresneger’, medisch verzorger. In 1842 kocht zijn toenmalige baas, dokter George Berch Gravenhorst, hem vrij. Als dank ging hij voortaan door het leven als ‘Adolf Gravenberch’. Na een stevige strijd met de Nederlandse elite werd hij erkend als heelmeester in Paramaribo. Ironisch is hoe Gravenberch zelf ook plantages kocht en bij de afschaffing van de slavernij in 1863 ruimschoots werd gecompenseerd voor het verlies van zijn slaven.    

Zijn kleinzoon Jaap Gravenberch werd in 1899 geboren. Als jongeman ging hij in dienst. De Nederlandse overheid wierf in Suriname actief militairen voor koloniale krijgsdienst. Al was de slavernij afgeschaft, het lukte de Nederlandse regering toch weer om Surinamers in te zetten voor geopolitieke doelen. Na een tijd in Suriname en een opleiding in Nederland, kwam Jaap terecht in Nederlands-Indië, waar hij opklom tot militair luchtfotograaf. Hij aardde er al snel, terug naar Suriname wilde hij niet. 

Hij worstelde met zijn diepchristelijke geloofsovertuigingen. In Suriname was hij lid geworden van een christelijke vereniging en daaraan hield hij zich in Indië vast. In brieven aan zijn Nederlandse vriend Cor Kleinveld trok hij van leer tegen de lage moraal in het KNIL. Toch lukte het hem niet de verleiding te weerstaan: in 1923 bezwangerde hij een Javaanse vrouw.  

Pas later, toen hij getrouwd was, zou Gravenberch zijn zoon Eddy erkennen. Met zijn huwelijk liep het overigens niet goed af, geheel tegen zijn christelijke principes in scheidde hij van zijn vrouw. Uiteindelijk kwam Gravenberch na de Tweede Wereldoorlog in Nederland terecht en integreerde er tamelijk probleemloos. 

Beeld boven: Jaap Gravenberch en zijn vrouw Rudi de Miranda.