Eerst was er een hele tijd niets, en nu zijn er opeens twee boeken in het Nederlands over Marcus Tullius Cicero (106-43 v. Chr.). De aanleiding voor deze ‘overvloed’ is niet eens het eindexamen Latijn van 2004, waarvoor Cicero de nationaal voorgeschreven auteur is. Anthony Everitt, gasthoogleraar kunstgeschiedenis in Nottingham en publicist, ontkent zelfs elk verband met het klaslokaal, want hij begint zijn boek met de vaststelling dat het Latijn en Cicero uit de klas verdwenen zijn. Met zijn boek wil hij Cicero ‘zijn rechtmatige plaats in het pantheon van ons gemeenschappelijk verleden’ teruggeven.
Randall Lesaffer, die aan faculteit rechten te Leuven cultuurgeschiedenis doceert, spreekt geen bedoeling uit. Bij het lezen bekroop mij het gevoel dat zijn boek een collegesyllabus was. De inleiding bevestigde de juistheid van mijn intuïtie. De auteur heeft een cursus gegeven aan de Universiteit Vrije Tijd van het Davidsfonds in Lommel. Lesaffers boek verloochent deze schoolse oorsprong niet, met consequenties ten goede en ten kwade. Het is helder van opbouw en correct in zijn informatie, maar het leest niet lekker.
De Cicero van Lesaffer blijft een eendimensionaal zetstuk uit een ver verleden. Cicero is echter een van de weinige antieke personen van wie wij het innerlijk kennen, want we beschikken over unieke documentatie in de vorm van meer dan 900 brieven die Cicero met de zijnen wisselde. Die epistels laten de man die altijd een raak woord wist te vinden zien in zijn twijfels en zelfspot.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Everitt buit deze innerlijke Cicero wél volledig uit. Waar mogelijk laat hij Cicero via zijn brieven commentaar op de loop der gebeurtenissen leveren. Zodoende maakt hij van hem een levend mens. Er is een tijd geweest dat die brieven alleen maar werden gebruikt om de zwakheid en weifelmoedigheid van Cicero aan de kaak te stellen. Zo kwam men tot een negatief antwoord op de nogal formele vraag of Cicero een groot staatsman was. Tegenwoordig plaatsen wij historische personages niet meer op de simpele schaal van groot of klein. Daarom komt de Cicero van Everitt ons veel nader.
Volksvergadering
Helaas heeft Everitt het slecht met de Nederlandse vertaler getroffen. Emile Salomons bezondigt zich niet alleen aan tikfouten en vuige anglicismen, het ontbreekt hem ook aan de nodige kennis van de Romeinse geschiedenis. Wat moet de oningevoerde lezer aan met de ‘algemene vergadering’, een woordenboekvertaling van assembly? Hier had ‘volksvergadering’ moeten staan. Ernstiger – want regelrecht misleidend – is de consequente weergave van constitution met ‘grondwet’, in plaats van ‘bestel’ of ‘politiek systeem’. Op grondwetten heeft de mensheid moeten wachten tot het einde van de achttiende eeuw. Telkens weer zijn er in Het Rome van Cicero politici bezig de grondwet te schenden, respectievelijk te verdedigen of te herstellen.
Ook hebben vertaler en uitgever niet de moeite genomen de bibliografie te verdietsen. Zo wordt er verwezen naar de Penguin Classics en naar de Latijns-Engelse uitgaven van Cicero’s werken in de Loeb-editie, terwijl er heel wat Nederlandse vertalingen ter beschikking zijn. Sommige zijn zelfs verschenen bij de Nederlandse uitgever van het onderhavige boek! Wat Nederlandse documentatie betreft heeft Lesaffer zijn huiswerk wel goed gedaan. Zijn boek is ook geïllustreerd, hoewel het trieste puin van het Forum Romanum bepaald niet opmontert. Enkele blunders in Everitts boek komen niet op het conto van de vertaler. Zo is het is niet de comitia tributa die over een oorlogsverklaring stemt, maar de comitia centuriata. Onjuist is ook de verklaring van de uitdrukking Otium cum dignitate – ‘Rust met respect.’ Cicero gebruikte die toen hij politiek buitenspel was gezet. Hij wilde in deze periode van gedwongen nietsdoen (otium) toch nog waardigheid (dignitas) behouden. Dit doel probeerde hij te bereiken door beschouwelijke geschriften te produceren. Everitt maakt ons echter wijs dat we hier het centrale politieke motto van Cicero hebben. Hij zou gestreefd hebben naar ‘vrede met waardigheid’.
Het is dus duidelijk dat het levendiger boek van Everitt met enige omzichtigheid moet worden gelezen. Het is voortreffelijk om een beeld van Cicero’s persoon te krijgen, maar voor de degelijke informatie moet men bij Lesaffer te rade gaan. Zo vullen deze twee Cicero-boeken elkaar goed aan.
