• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 2/2006

    Het Oostblok kon niet op tegen de verleidingen van het consumentisme

    ‘Wij hebben ze ook. Maar ze doen het niet. Kijk maar’

    Door: H.J.A. Hofland
    Onveranderd hing over het Oostblok het waas van grauwe soberheid en schaarste. Whisky en Playboy waren onbereikbare begerenswaardigheden, symbolen van vrijheid en overvloed. De communistische wereld slaagde er niet in om massaal consumptiegoederen te produceren, en dat werd het systeem fataal. In maart 1985 ging ik in Warschau op bezoek bij Jacek Kuro½, een man met een lange staat van dienst in het Poolse verzet. Als student was hij in 1965 voor het eerst gearresteerd na de publicatie van een kritische open brief die hij samen met zijn medestudent, de latere Solidariteit-activist Karel Modzelewski, had ondertekend. Drie jaar gevangenisstraf.

    In 1976 was hij een van de oprichters van het Komitet Obrony Robotników (KOR), het comité tot verdediging van de arbeiders. Hij was een vriend van publicist en denker Adam Michnik, werd na de staatsgreep van generaal Jaruzelski in 1981 gearresteerd en opnieuw tot gevangenisstraf veroordeeld en was na zijn vrijlating weer actief in dat merkwaardige Poolse mengsel van half-ondergronds verzet en half-legale oppositie. 
     
    In Amsterdam had ik zijn telefoonnummer gekregen van Sacha Malko, de Poolse journalist die bij Vrij Nederland werkte en de adressen en nummers van de meeste Poolse verzetsmensen in een geheim boekje had. Om Kuro½ een plezier te doen had ik het juist verschenen nummer van The New York Review of Books meegenomen. Poolse intellectuelen dorstten naar de laatste weerslag van het westerse denken, veronderstelde ik. 
               
    Ik werd gastvrij ontvangen. Hij nam mijn geschenk vriendelijk in ontvangst en ging meteen over tot de orde van het bezoek: een uitvoerige uitleg van de situatie in zijn land. Kuro½, toen een jaar of 45, was een meeslepend en overtuigend verteller. Polen, zei hij, is de permanente demonstratie van de mislukking van het hele Oostblok. Alles zit muurvast. De economische planning is een fiasco. Geen mens gelooft wat de autoriteiten zeggen. 'We zijn vastgelopen in een systeem van alzijdige stagnatie en leugens.' 
     

    'We zijn vastgelopen in een systeem van stagnatie en leugens'

    De zitting liep ten einde. We namen afscheid. 'Waarde vriend,' zei hij. 'Als u mij de volgende keer weer met een bezoek wilt vereren, doe mij dan een plezier en neem het laatste nummer van Playboy en een fles whisky voor me mee.' Een halfjaar later heb ik dat gedaan. 
               
    Whisky en Playboy mochten toen in het Westen de attributen van de ware man zijn, of van de drankzuchtige seksmaniak - het is niet altijd eenvoudig die twee typen van elkaar te onderscheiden -, in de communistische wereld van die dagen behoorden ze tot de symbolen van vrijheid en overvloed. Onbereikbare begerenswaardigheden. De Russische dichter Joseph Brodsky heeft het scherp gezien. In het begin van de jaren tachtig was hij naar het Westen uitgeweken, en had zich op doorreis naar New York - het Mekka van alles - voorlopig in Wenen gehuisvest. 
               
    Daar verbaasde hij zich over de alom aanwezige materiële overvloed. 'Hoe prachtig, hoe fantastisch etcetera zouden onze vrouwen eruitzien in al die dingen die hier zo absurd liggen opgetast,' zei hij in een interview. 'Dát is wat men van ons gestolen heeft: de kleine dingen die het leven opfleuren. En in zekere zin is dat een veel grotere misdaad dan welke politieke misdaad ook.'  
     

    Cultuurschok

    Wij hebben ons dat destijds niet goed kunnen voorstellen. Omstreeks halverwege de jaren vijftig werd het Westen getroffen door de eerste golf van welvaart. In die periode heeft zich aan deze kant van de wereld het collectieve geloof in duurzame economische vooruitgang gevestigd. En vooruitgang ging, en gaat nu nog, gepaard met vernieuwing die zich uitdrukt in een steeds grotere verscheidenheid van consumptieartikelen die voor de massa bereikbaar zijn.

    Van kleding via de laatste mode, wasmiddelen en parfum tot communicatieapparatuur, het nieuwste type auto en toerisme. Dit noemen we de consumptiemaatschappij. Door de gestage groei van alle mogelijke consumptie is binnen een halve eeuw letterlijk alles veranderd: het straatbeeld, de politiek, de moraal, het hele openbare en persoonlijke leven. 
               
    In ons deel van de wereld wordt de consumptiemaatschappij beschouwd als een natuurverschijnsel. Het communistisch systeem daarentegen is er in veertig jaar Koude Oorlog in geslaagd de sfeer, de geuren en het decor van de werkelijke oorlog tussen 1940 en 1945 grotendeels te handhaven. Daardoor betekende het passeren van de demarcatielijn, waar dan ook, tussen de westelijke wereld en die van het communisme een retroactieve cultuurschok. 
     

    Het passeren van de demarcatielijn tussen de westerse wereld en die van het communisme betekende een retroactieve cultuurschok

    In 1955 ging ik voor het eerst naar het Oostblok, Tsjecho-Slowakije, voor het Algemeen Handelsblad, op uitnodiging van de volksdemocratische regering, die graag wilde dat de pers van het Westen naar de prestaties van de nationale industrie op de jaarbeurs in Brno kwam kijken. Voor een visum werd gezorgd, er was een hotelkamer gereserveerd en betaald door de jaarbeurs, en de journalisten werden in staat gesteld met kopstukken uit de partij, de bedrijfsleiding, vakbond en management van gedachten te wisselen.

    Nu zou zo'n verzorgde persreis op journalistiek-ethische bezwaren stuiten; toen was het een kans om achter het IJzeren Gordijn te kijken. Omdat ik met de auto ging, had de overheid een route voor me uitgestippeld, van Plzen via Praag naar Brno, en dan - op mijn verzoek - over Mariánské Láznè (Mariënbad) en Karlovy Vary (Karlsbad) terug. 
               
    Meteen na de grensovergang was het normale verkeer verdwenen. Wel reden er veel reusachtige Tatra-vrachtauto's die een geweldige stank verspreidden, veroorzaakt door de brandstof nafta, maar personenauto's waren zeldzaam. Het landschap was dat van de zware industrie uit vroeger jaren: de horizon afgepaald met rook brakende schoorstenen als tijdens de Industriële Revolutie. Gemakken langs de weg, Raststätte als langs de Duitse Autobahn, parkjes met parkeerplaatsen waren er niet. Waar je ook keek, in het totaalbeeld overheerste de grauwheid. 

    Er reden veel reusachtige vrachtauto's, maar personenauto's waren zeldzaam

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen