• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 12/2017

    Geheime operaties in de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog

    Spion per ballon

    Door: Cees Wiebes en Constant Hijzen
    Tijdens de Koude Oorlog dropten westerse inlichtingendiensten agenten achter het IJzeren Gordijn. Ze gebruikten daarvoor soms luchtballonnen. Nieuw archiefonderzoek laat zien hoe gevaarlijk die operaties waren.   Na 1945 ontpopte de Sovjet-Unie zich binnen enkele jaren van een geallieerde bondgenoot tot de grootste tegenstander van het Westen op het geopolitieke toneel. Voor de westerse inlichtingen- en veiligheidsdiensten betekende dit dat zij zich in betrekkelijk korte tijd een beeld moesten vormen van Stalins geopolitieke, militaire en economische plannen en potentieel. Dat was geen gemakkelijke opgaaf. De Sovjet-Unie was een van de buitenwereld hermetisch afgegrendelde dictatuur. Het land onopgemerkt in en uit reizen was niet mogelijk gezien de 220.000 man sterke grenscontrole. Slechts een handjevol door Stalin uitverkoren diplomaten, journalisten en bezoekers werd een visum verleend. Reizen door de Sovjet-Unie werd bemoeilijkt door een intern paspoortsysteem, dat ook gold voor de bevolking zelf, en de veiligheidsdiensten waren buitengewoon bedreven in de bestrijding van spionage. Ze konden steunen op een voor westerse begrippen onmetelijk netwerk van agenten en informanten in de Sovjetmaatschappij.

    Honderden operaties

    Buitenlanders werden in de Sovjet-Unie zelf en in de satellietstaten continu gevolgd en geobserveerd, hun post werd geopend en meegelezen, hun telefoontjes werden afgeluisterd en hun hotelkamers met microfoons en camera’s volgehangen. Het traditionele inlichtingenwerk was daardoor praktisch onmogelijk. Want dat kwam neer op contacten aanknopen, informanten en agenten rekruteren, netwerken opbouwen, mensen ondervragen, agenten erop uitsturen om bepaalde informatie boven tafel te krijgen - vaak samengevat met de term human intelligence of humint. Algauw werd daarom het inwinnen van inlichtingen op afstand met behulp van technische apparatuur belangrijker – een discipline die signals intelligence (sigint) wordt genoemd, vrij vertaald als ‘verbindingsinlichtingen’.

    Tekst loopt door onder afbeelding.

    Militaire parade op het Rode Plein in Moksou, 7 november 1956.

    Toch werden tussen 1945 en 1960 honderden operaties opgetuigd om westerse agenten de Sovjet-Unie of een van diens satellietstaten binnen te smokkelen. Via land, zee en lucht probeerden de CIA, de Britse Secret Intelligence Service (SIS), beter bekend als MI6, en de West-Duitse Gehlen-organisatie hun agenten achter het IJzeren Gordijn te krijgen. Dat probeerden ze nu eens via Finland, de Baltische staten of Oekraïne, dan weer door Wit-Rusland, Moldavië en Turkije. Westerse agenten worden gemarteld en geëxecuteerd Alle operaties waren in de woorden van een oud-CIA-medewerker ‘spectacularly unsuccesful’. De operationele beveiliging was vaak slecht: de Sovjet- of de Oost-Europese inlichtingen- en veiligheidsdiensten waren vaak al van tevoren op de hoogte en wachtten de westerse agenten op. De meesten werden gemarteld en geëxecuteerd. In het beste geval werden ze ‘gedubbeld’: de Russen dwongen de westerse agent dan te doen alsof hij in vrijheid opereerde. Zo’n agent speelde in ruil voor zijn leven valse informatie door, waardoor de Sovjets meer te weten kwamen over de intenties en werkwijze van de westerse diensten.

    Bootexpedities

    Nieuw archiefonderzoek in de National Archives in Washington werpt licht op de rauwe en complexe praktijk van deze hachelijke clandestiene operaties. Tijdens de Tweede Wereldoorlog had de Amerikaanse inlichtingendienst nauwe contacten met de Europese tegenhangers. Diens opvolgers, de in april 1946 opgerichte Strategic Services Unit (SSU) en in september 1947 opgerichte CIA, haalden de banden aan, in het bijzonder met de Scandinaviërs, omdat hun staten grensden aan de IJzeren Gordijn-landen. Bovendien produceerde het ‘neutrale’ Zweden kwalitatief hoogstaande inlichtingenrapporten over de Sovjet-Unie, de Baltische staten en Polen, die werden gedeeld met de CIA en MI6. Vanuit het SSU-station in Stockholm, waar de Amerikanen vijf medewerkers posteerden, zetten de Amerikanen en de Scandinaviërs gezamenlijke operaties in gang.

    Tekst loopt door onder afbeelding.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen