• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 7/2014

    Frederik van Eeden (1860-1932)

    Utopisch profeet en hervormer

    Door: Guido van Hengel

    Psychiater en schrijver Frederik van Eeden gedroeg zich als een profetisch intellectueel. Maar tijdens de Eerste Wereldoorlog raakte hij de draad kwijt. Tot hij in 1917 de kans kreeg de rol van vredesapostel te spelen.


    Toen Jan Peter Balkenende in 2006 in een open brief aan Harry Mulisch de intellectuelen van Nederland opriep hun ‘brede visies’ te delen met de samenleving, wist niemand wat de premier daar nu precies mee bedoelde. Moesten ‘intellectuelen’ zich kandidaat stellen als Kamerlid? Werden ze geacht kritiek te leveren? Of het beleid te prijzen? Het is goed mogelijk dat de premier dacht aan  sociaal bewogen denkers van de vroege twintigste eeuw, zoals de utopist Frederik van Eeden. Deze Nederlandse schrijver bediende zich meestal van het Grote Gebaar en stortte zich maar al te graag in het maatschappelijke debat. Hij werd in zijn tijd gretig bespot, vooral door cartoonisten in weekbladen.

    Europa stond in 1900 op de drempel van een nieuwe tijd. Hoewel dit werelddeel het centrum van het universum leek en de kunsten en wetenschappen er bloeiden als nooit tevoren, keken veel Europeanen met een onbestemde angst naar zichzelf en elkaar. Sommigen waren optimistisch en zagen in de snelheid van de tijd een teken van vooruitgang; anderen meenden dat de Europese, of westerse beschaving op haar retour was en spoedig zou uitdoven als een nachtkaars.

    In die context moeten Frederik van Eeden en zijn oeuvre begrepen worden. De schizofrenie van het fin de siècle was alom aanwezig zowel in zijn literatuur als in zijn politieke en sociale activiteiten. Zijn leven was vol ongerijmdheden. Als academisch geschoolde psychiater omarmde hij het occulte, en verloste zichzelf daarmee van de door hem als knellend ervaren wetten der kennis. Als modern schrijver raakte hij gedesillusioneerd door het hyperindividualistische ideaal van de Tachtigers, die ‘god wilden zijn in het diepste van hun gedachten’, en besloot hij sociaal actief te worden. De strijd van de arbeiders en de vrouwen, de onderdrukten en de vertrapten, wilde hij de zijne maken.
     

    Idealist

    Van Eeden toonde zijn sociale gezicht aanvankelijk in het Tachtigers-tijdschrift De Nieuwe Gids. In 1890 schreef hij bijvoorbeeld een open brief in het Nederlands aan de Russische tsaar Alexander III, waarin hij hem aanklaagde vanwege het lot van de gevangenen in de Siberische strafkampen. Willem Kloos, zijn mede-Tachtiger, vond het een potsierlijke actie en bekritiseerde Van Eeden in scherpe bewoordingen. Dit sterkte Van Eeden alleen maar in zijn pas ontdekte idealisme. Hij schreef, verhit, aan Kloos: ‘Is het effect nul, welnu, dan heb ik mijn best gedaan. Kan men bij het doen van eenige daad ooit iets anders zeggen? Vind je dit ongezond, dan zal ik je door zulk een ziekte nog dikwijls moeten ergeren.’

    Deze ‘ziekte’ maakte dat de psychiater en schrijver zich ging profileren als een sociaal boegbeeld. In deze ambitie was hij ongeremd. Nadat hij zich eerst vooral bediend had van de pen, voegde hij ook de daad bij het woord door in 1898 een ‘productieve associatie’ op te richten met de naam Walden, bij Bussum. In deze utopistische kolonie leefden de bewoners als in een commune, voedden zich met de groenten die ze verbouwden op het land en streefden innerlijke harmonie na. Van Eeden was daartoe geïnspireerd door de populaire Russische schrijver Lev Tolstoj, die in eenvoudige tuniek op zijn landgoed aan een literair oeuvre werkte.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen