• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    dinsdag 4 februari 2020

    De rol van de vrijemarkteconomie

    Interview met Bas van Bavel

    Door: Rob Hartmans

    Het is al jarenlang een dogma dat zo vaak herhaald is dat heel veel mensen het inmiddels zonder meer geloven: het ontstaan van een vrijemarkteconomie heeft geleid tot modernisering, grote welvaart, politieke vrijheid en een democratische samenleving. In het Westen hebben we hier al enorm van geprofiteerd, zodat het een uistekend model is voor de rest van de wereld. Historici die serieus onderzoek doen naar de ontwikkeling van markteconomieën plaatsen hier echter de nodige vraagtekens bij. Een van hen is Bas van Bavel, hoogleraar Transities van Economie en Samenleving aan de Universiteit Utrecht, die in 2018 het boek De onzichtbare hand. Hoe markteconomieën opkomen en neergaan publiceerde. 

    Al decennia lang wordt er beweerd dat de opkomst van moderne samenlevingen – met een democratische rechtsstaat, voortdurende technologische ontwikkeling en een hoog welvaartsniveau – het gevolg is van de vrijemarkteconomie. U denkt daar duidelijk anders over?
    Het is een idee dat gebaseerd is op twee misvattingen. Ten eerste gaat het uit van een lineaire geschiedopvatting, dat wil zeggen dat men denkt dat  de geschiedenis zich in een rechte en zelfs stijgende lijn ontwikkelt. Maar als je over een veel langere termijn kijkt naar de ontwikkeling van economieën, of naar een begrip als politieke participatie, dan zie je dat dit niet klopt. Periodes van ontwikkeling en groei kunnen worden gevolgd door periodes van neergang, en soms is er eerder sprake van cycli, in plaats van een lineaire ontwikkeling. Bovendien wordt het begrip ‘modernisering’ vaak gezien als één, onlosmakelijk verbonden geheel. Maar je moet de verschillende componenten ervan – het ontstaan van markteconomieën en de rechtsstaat, democratisering, technologische vernieuwing en economische groei – afzonderlijk analyseren en dan kijken welke factoren elkaar beïnvloedden. En dat is mijn tweede bezwaar: de causaliteit wordt verward. Welvaartsgroei en toenemende politieke participatie waren niet het gevolg van het dominant worden van markten, maar gingen eraan vooraf.

    Omdat de vrijemarkteconomie zo bejubeld wordt, zou je verwachten dat er veel onderzoek naar de ontwikkeling van markten is gedaan. Uit uw boek blijkt echter dat er op dit terrein nog steeds ‘witte vlekken’ zijn. 
    Er is zeker veel historisch onderzoek gedaan naar markten als mechanismen voor de output van goederen en diensten. Er is ook onderzoek verricht naar de input van een economie. Daarbij gaat het om de allocatie – de verdeling of toewijzing – van economische hulpbronnen als grond, arbeid en kapitaal. Hoe wordt bepaald wie welke grond tot zijn beschikking krijgt? Of wie welk werk verricht? Kortom, wat zijn de spelregels van een bepaalde economie?

    De markt is één van de mogelijke allocatiemechanismen, maar er zijn ook andere, zoals de staat, de gemeenschap, de associatie (bijvoorbeelden gilden of woningbouwcoöperaties), de familie of het domaniale stelsel zoals we dat in de middeleeuwen kenden. Voor goederen en diensten ontstonden al heel vroeg markten, maar we spreken van markteconomieën als er ook voor de productiefactoren grond, arbeid en kapitaal markten ontstaan  en als die zogenoemde factormarkten het dominante allocatiemechanisme worden. Dit is wat veel minder is gebeurd: de ontwikkeling van markteconomieën als systeem onderzoeken.

    Daarnaast was er ook een lacune aan de kant van de economie als discipline. Economen hebben heel lang weinig belangstelling gehad voor de institutionele kant van de economie en deden weinig onderzoek naar de markt als geheel van spelregels. Als je dat wel doet, zie je dat in elke specifieke economie weer een ander samenstel van regels geldt, zodat je niet kunt spreken van dé markt. Een van de pioniers op dit gebied was de Amerikaanse econoom Douglass North, die geldt als grondlegger van wat de nieuwe institutionele economie noemen. Terwijl veel economen de neiging hebben om sterk te abstraheren en te zoeken naar mathematische formules, kijkt deze tak van de economie eerder naar concrete economieën in een specifieke context.

    De markt hoeft dus niet het dominante allocatieprincipe te zijn?
    Nee, het is in feite zelfs uitzonderlijk dat dit gebeurt. En in ons land is dat ook nog niet zo heel lang het geval. Als we even terugkijken naar het Nederland van rond 1960, zien we dat er nog volop andere allocatiemechanismen werkzaam waren. Zo was de staat heel belangrijk. Die zorgde door middel van het heffen van belastingen en allerlei sociale voorzieningen voor herverdeling, terwijl door middel van bestemmingsplannen werd ingegrepen in de markt voor grond. Daarnaast speelde de familie nog een grote rol. In de talrijke boerenbedrijven, winkels en kleine werkplaatsen was het de familie die bepaalde wie wat kreeg, wat er geïnvesteerd werd, hoe de bedrijfsvoering werd geregeld, wie het bedrijf voortzette. En dan waren er ook nog veel vrijwillige associaties, zoals woningbouwverenigingen, coöperatieve banken en verzekeringsmaatschappijen en zuivelcoöperaties. Daar hadden de leden zeggenschap bij dergelijke vraagstukken. Zo mochten de leden van een woningbouwvereniging meebeslissen over nieuwe bouwplannen en de hoogte van de huren. Waar het ging om de drie ‘bouwstenen van het leven’ – grond, arbeid en kapitaal – was de markt niet dominant. Dat kwam pas vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw, pas toen werd Nederland een echte markteconomie.

    Pas vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw werd Nederland een echte markteconomie.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen