• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 3/2002

    De jaren tachtig van Joost Zwagerman

    'Rechts zijn was camp'

    Door: Eva Rensman
    Ze waren 22, hadden koud hun diploma van de Rietveld op zak en verdienden twee ton bruto per jaar. De roman Gimmick! van Joost Zwagerman is hét boek over de eerste Nederlandse yuppen: jonge kunstenaars die uit waren op rijkdom en succes. 'Links was synoniem voor humorloosheid, ingekaktheid.' In 1989 verscheen de roman Gimmick! van Joost Zwagerman, over de jonge, succesvolle schilder Walter van Raamsdonk, door zijn vrienden Raam genoemd. Raam beweegt zich eind jaren tachtig in het snelle wereldje van succesvolle jonge kunstenaars dat uitgaat in discotheek Gimmick. Terwijl zijn collega's steeds succesvoller, rijker en cynischer worden, bezwijkt Raam aan liefdesverdriet en aan de hardheid van het milieu waarin hij verkeert. Hij schildert niet meer, gebruikt steeds meer drugs en zijn vriendinnetje komt niet bij hem terug.
            
    Gimmick! is een tragikomische schets van de yuppencultuur van die tijd, aldus Zwagerman. Maar veel lezers en recensenten waren geschokt door het gedrag van de hoofdpersonen. Zo schreef De Groene Amsterdammer dat met Gimmick! de Veronica-sound zijn entree had gemaakt in de Nederlandse literatuur. De wereld van Gimmick! was de meeste lezers volkomen vreemd. `Het was toen een exotisch boek over een voorhoede, een klein elitair wereldje,' zegt Zwagerman. `Maar het is ingehaald door de realiteit. Op houseparty's slikt tachtig procent van de bezoekers XTC. En dan niet één pil, zoals in Gimmick!, maar veel meer. Daarmee vergeleken zijn de figuren in Gimmick! behoorlijk onschuldig. Wat doen ze nou helemaal? Er wordt veel gedronken, wat gesnoven, ze doen het met elkaars vriendinnetjes en slikken eens een pil. Het was eigenlijk nogal braaf, maar toen vond men het voos en vunzig.'
     

    No future

    In Gimmick! beschrijft Zwagerman een wereld die hij zelf leerde kennen rond 1985, toen hij Nederlands studeerde in Amsterdam. De jongerencultuur van eind jaren tachtig verschilde radicaal van die van enkele jaren daarvoor. Zwagerman: `Begin jaren tachtig stond iedereen in het zwart gekleed bleek, heel ernstig en depressief te zijn in clubs. Er hing een gedeprimeerde sfeer, die te maken had met de Koude Oorlog, de dreiging van de bom en met de economische crisis. Geen Woning geen Kroning. Het no future-denken hing als een loden last boven mijn generatie. Het was een pessimistische generatie. De muziek uit die tijd was militant, met maatschappijvijandige teksten. Je stond daar als het ware ontzettend gelijk te hebben met de band.'
            
    Ook schrijver en journalist Joost Niemöller studeerde in de jaren tachtig Nederlands in Amsterdam en was freelance (muziek)journalist bij onder andere Vinyl. `In de jaren tachtig lukte het jongeren niet om op de arbeidsmarkt te komen, er was geen plek voor ze. Het gevolg was dat mensen eindeloos gingen studeren of andere dingen verzonnen om de boel te rekken. Dat leidde tot vertraagde carrières; de meeste van mijn generatiegenoten kwamen pas in de jaren negentig weer fatsoenlijk aan het werk. Ze leefden dus een jaar of tien in een onbestemde periode, en daaruit ontstond die grimmige subcultuur. Als tegenreactie: ``Als de wereld ons niet moet, dan hoeven wij de wereld niet.'''

    Rond 1985, toen onder Gorbatsjov de omwenteling in de Sovjet-Unie begon, veranderde de sfeer radicaal

    Rond 1985, toen onder Gorbatsjov de omwenteling in de Sovjet-Unie begon, veranderde de sfeer radicaal. Zwagerman: `Als bij toverslag was de hele discussie over kernbewapening verdwenen. Bovendien kwam er een economische boom. Het pessimisme was in één klap weg. In de politiek verdween het vijanddenken. Begin jaren tachtig werd Van Agt in linkse kringen beschouwd als het vleesgeworden kwaad; dat is Lubbers nooit overkomen, terwijl hij hardere bezuinigingsmaatregelen doorvoerde. Je zag het ook in de muziek: eind jaren tachtig werd er opeens onbezorgde, om niet te zeggen leeghoofdige muziek gemaakt. En ``fout'' mocht weer, camp werd geboren. Er ``mocht'' überhaupt veel meer; dingen waren niet meer zo snel fout.'
            
    Als gevolg van de economische groei kwam een klein groepje jonge Nederlandse kunstenaars in een stroomversnelling terecht. Jarenlang waren beeldend kunstenaars arm geweest; ze leefden van subsidies. Totdat kunst opeens gewild werd, niet als bezit maar als handelswaar. Kunst werd een beleggingsobject. Zwagerman: `Dat was overgewaaid uit de Verenigde Staten. Een selecte groep kunstenaars werd opeens ongelooflijk rijk. Schilderijen die in januari voor 20.000 dollar werden verkocht, waren in oktober al 40.000 dollar waard.'
     

    Als gevolg van de economische groei kwam een klein groepje jonge Nederlandse kunstenaars in een stroomversnelling terecht

    Vooral naar werk van jonge, pasafgestudeerde kunstenaars was veel vraag. `Er werd op een overspannen manier gezocht naar nieuwe kunst met een nieuwe beeldtaal. Daardoor werden ook de makers overspannen. Ze waren 22, hadden koud hun diploma van de Rietveld op zak en verdienden twee ton bruto per jaar.' Het snelle succes zorgde voor een roes. Kunstenaars kregen de status van ster, en gedroegen zich daar ook naar. `Het was intrigerend om te zien. Die roes van succes en rijkdom doet wat met je, zeker als je zo jong bent. Het tast je leven aan.'
            
    Zwagerman maakte in die tijd deel uit van de Maximalen, een groep jonge dichters die de Nederlandse poëzie wakker wilde schudden. Ze zorgden voor wat rumoer, maar hadden niet zulke exorbitante successen als de beeldend kunstenaars. Zwagermans rol in het groepje beeldend kunstenaars bleef beperkt. `Ik zat erbij als een soort hofnar, ik was het dichtertje dat ook wel eens mee mocht doen. Ik leefde letterlijk op andermans zak, luisterde vernissages op door een gedicht te schrijven. In ruil daarvoor kreeg ik dan een symbolisch honorarium van een paar tientjes - ik kreeg de kruimels. Ik maakte niet echt deel uit van het milieu, en ik identificeerde me er ook niet mee. Wel dacht ik al snel: dit schreeuwt om verbeelding.'
     

    Drugsgeld

    Toen Zwagerman Gimmick! schreef, was hij niet meer betrokken bij de groep. `Ik leefde als een monnik - erg sober. Ik woonde in een drassig souterrain in de Pijp en leefde op koffie, thee en sigaretten. Ik had een monotoon bestaan, dat was nodig voor de concentratie.' Ook het leven van de kunstenaars waarover hij schreef was veranderd. De vraag naar kunst nam snel af; de vergaarde rijkdom raakte op en de kunstenaars waren weer aangewezen op subsidies. `De kunst was dolgedraaid, prijzen devalueerden. Niet omdat kunstenaars minder kwaliteit leverden, maar omdat de interesse van het kapitaal afnam. Voor de schilders betekende het terug naar af: ze waren vroeg rijk geworden en waren nu ook weer vroeg arm - heel ironisch. Toch werken ze bijna allemaal nog steeds met hart en ziel aan de kunst; het zijn wel echte kunstenaars. Al zijn er ook een paar aan onderdoor gegaan, verbitterd geraakt.'
            
    In de kunstenaarswereld was bovendien iets gebeurd dat de sfeer in één klap grimmiger had gemaakt: de nooit opgehelderde aanslag op Rob Scholte in 1994. Zwagerman: `Scholte was aanvankelijk boos over mijn boek; hij werd ermee vereenzelvigd, en dat vond hij niet prettig. Hij was van die groep kunstenaars de bekendste, dus hij werd aangesproken op de levensstijl in het boek. Maar Gimmick! is geen sleutelroman, dus er komt ook geen Rob Scholte in voor, net zomin als ik Walter van Raamsdonk ben. Acht maanden nadat we weer on speaking terms waren geraakt, vond de aanslag plaats. Daarmee werd het milieu van Gimmick! bijna arcadisch. Het is eigenlijk de wereld vóór de klap.'
     

    'Ik vond het erg onthullend om te ontdekken dat de Roxy is gebouwd met drugsgeld.'

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen