door Marchien Kuijken
‘Iedereen die nu moet kiezen of hij in 1933 als rijk persoon naar de Sovjet-Unie gaat of als jood naar Duitsland in 1943, kiest het eerste,’ zei socioloog Erik van Ree om het verschil aan te duiden tussen communisme en nazisme, twee ideologieën die vaak met elkaar worden vergeleken. Hij trok deze conclusie tijdens de discussie in Felix Meritis in Amsterdam bij de presentatie van zijn boek Wereldrevolutie. De communistische beweging van Marx tot Kim Jong Il.
Van Ree, zelf een oud-maoïst, debatteerde op woensdag 16 november in dit oude CPN-bolwerk met onder anderen CPN-kenner Arthur Stam en oud-eurocommissaris Frits Bolkestein over de historische en de politiek-filosofische kanten van het communisme. ‘Volgens mij zitten er veel oud-gelovigen in de zaal,’ constateerde uitgever Jan Mets over het publiek van ruim honderd personen.
Tijdens de discussie kwamen niet alleen de CPN en communistische grootheden als Stalin en Mao aan bod. Ook de val van het communisme in Oost-Europa eind jaren tachtig werd uitgebreid besproken. Stam verklaarde die uit de verschillende interpretaties van het communisme: ‘De deelnemers aan volksbewegingen zagen er iets heel anders in dan de partijtop.’
Van Ree besprak ook het bewind van de Cambodjaanse leider Pol Pot en de verschillende fases in het communisme. In de eerste fase zoeken communisten steun bij democraten om zoveel mogelijk aanhang te krijgen. Pas in de tweede fase schaffen zij het privé-eigendom af. ‘Pol Pot ging al in de eerste fase tot onteigening over. Dat leidde tot veel geweld en weinig steun.’ Van Ree benadrukte dat deze gefaseerde aanpak niet specifiek communistisch is: ‘Je ziet het ook bij de Turkse islamisten, die eerst brede steun proberen te vinden voor hun politiek.’
Het publiek reageerde vooral op de stelling dat niet de uitwerking van het marxisme, maar het marxistisch ideaal zelf het probleem was. Van Rees opmerking dat de kern van het probleem ligt in het criminaliseren van eigendom, leidde tot veel instemmend geknik. Vlammende betogen ter verdediging van de communistische idealen ontbraken volkomen.
Toch ging het Bolkestein te ver om de ideologie van het communisme failliet te verklaren: ‘Ik hoop erg dat het communisme heeft afgedaan, maar het groeit nu weer in bijvoorbeeld Tsjechië.’ Een typisch communistisch tafereel was er volgens een bezoekster wel in de pauze: ‘De lange rij voor het opscheppen van soep doet me denken aan de vroegere communistische regimes met hun voedselbedeling.’
