Frankische rijkdom op de Utrechtse Heuvelrug 

Luxe grafgeschenken uit de Frankische tijd worden tijdelijk getoond in Stadsmuseum Rhenen. Ze vertellen over het leven op de Utrechtse Heuvelrug in de nadagen van het Romeinse Rijk en de vroege Middeleeuwen. 

Zo’n vijftien eeuwen geleden werd op de Utrechtse Heuvelrug een vrouw begraven, samen met elegante geschenken voor in het hiernamaals. Een ketting met glazen en barnstenen kralen, vergulde en zilveren kledingspelden, oorringen, hangers met Romeinse munten, een kunstig geblazen glas en een ijzeren hakmes. Nu liggen haar schatten in Stadsmuseum Rhenen. Ze zijn onderdeel van de mooie tentoonstelling Gouden Vrouwen, over Frankische vondsten uit de omgeving, die tot en met 7 december te zien is.  

De rijke grafgiften kwamen bovengronds toen in 1951 een weg tussen Utrecht en Arnhem werd verbreed. Bij de Donderberg, aan de westkant van Rhenen, vonden archeologen 800 graven en 300 crematieresten. Vier eeuwen lang, tussen 400 en 800 na Christus, hadden bewoners daar hun doden achtergelaten. Vaak met geschenken – al waren de meeste graven minder rijk dan dat van de vrouw met de kralen, de munten en het hakmes in ‘graf 413’. 

Via omwegen belandden de vondsten in het Leidse Rijksmuseum van Oudheden, waar een groot deel doorgaans in het depot ligt, samen met veel bijzondere objecten. Dat is zonde en daarom stuurt het museum tot 2027 delen van de collectie naar lokale musea. Nu is Rhenen aan de beurt, met vondsten uit de Donderberg-graven en andere ontdekkingen uit omliggende dorpen. 

In een bescheiden opstelling toont Gouden Vrouwen vooral stijlvolle kostbaarheden, van vrouwen en – ondanks de titel – ook van mannen. De makers hebben heldere verhalen toegevoegd en mooie illustraties. Die gaan over het Frankische leven op de Utrechtse Heuvelrug, in de overgangsperiode van Romeinse tijd naar Middeleeuwen, en over de manieren waarop archeologen die verhalen op het spoor komen. 

De Heuvelrug was indertijd druk bevolkt en lag op een handelsroute van oost naar west. Op die manier was het gebied verbonden met de rest van de wereld, en zo belandde bijvoorbeeld almandijn, een rood kristal uit India, in sieraden bij Rhenen. Drinkgerei was gemaakt van gerecycled glas dat oorspronkelijk in Egypte was geblazen. 

Daarnaast gingen er Romeinse munten rond, ook nadat de Romeinen waren vertrokken. In de nadagen van het West-Romeinse rijk kregen Franken muntgeld betaald om in deze contreien de orde te bewaken. Maar liever dan geld hadden zij een indrukwekkend sieraad, dus lieten ze het edelmetaal bewerken tot halsringen voor mannen. 

Iets minder glanzend zijn de bronzen sleutels die in veel vrouwengraven lagen. Die vertellen over de rolverdeling in die dagen, toen vrouwen de toegang tot huizen en voorraden bewaakten. Een sleutel speelde bovendien een hoofdrol in de legende van de lokale heilige Cunera. Volgens het verhaal overleefde zij in de vierde eeuw een moordpartij, waarbij de heilige Ursula en 11.000 maagden omkwamen. Koning Radboud redde haar, nam haar mee naar huis en gaf haar de sleutel. Dat wekte de jaloezie van de koningin, die de indringster vermoordde. 

Historisch correct is dat verhaal waarschijnlijk niet, maar het onderstreept de rol van vrouwen en hun sleutels op de vroegmiddeleeuwse heuvelrug. Daarom ligt in het museum ook een grotendeels in stof verpakte schedel, die een relikwie van Cunera moet zijn. Niet begraven bij de Franken uit de regio, maar bewaard in kerken.