‘Mieren’ en ‘vliegen’. Zo noemt de Chinese president Xi Jinping de zakenlieden die hij aan wil pakken in zijn strijd tegen corruptie. Volgens onderzoeker Ties Dams gebruikte Mao Zedong vergelijkbare retoriek in de jaren vijftig en zestig, maar heeft Xi een andere missie dan zijn voorganger.
Waarom gebruikt Xi ontmenselijkende termen als ‘mieren’ en ‘vliegen’?
Dams: ‘Het zijn dezelfde soort benamingen die Mao Zedong gebruikte in zijn strijd tegen corruptie. Andere leiders die na Mao aan de macht kwamen gebruikten dezelfde retoriek. Het aanpakken van corruptie is voor alle moderne Chinese gezaghebbers een belangrijk speerpunt.’
Meer historische context bij het nieuws? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Lijkt Xi’s strijd tegen corruptie op die van Mao?
‘Mao had een hele andere missie dan Xi. Hij wilde China als staat constitueren, de Communistische Partij centraal stellen in de Chinese samenleving en ondertussen zijn persoonlijke macht zoveel mogelijk vergroten. De zuiveringen tijdens de Culturele Revolutie (1966-1976) zorgden voor enorme chaos en vernieling. Het was Mao om die chaos te doen, want die maakte hem onwaarschijnlijk machtig.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Xi heeft een ander doel. Hij heeft de wanorde tijdens de Culturele Revolutie aan den lijve ondervonden en wil dat geweld en die instabiliteit juist voorkomen. Om dat te bereiken moet hij de partij in het gelid krijgen en zelf de controle houden. Mao ontketende een burgeroorlog om zijn machtspositie te versterken, maar Xi eist eenheid binnen de partij en drukt iedere vorm van onrust meteen de kop in.’
Is de Culturele Revolutie dan een les geweest voor de huidige president?
‘Zeker. Veel van zijn generatiegenoten zijn na de Culturele Revolutie weggevlucht van de politiek, maar Xi behield het geloof in de Communistische Partij. Hij had alleen een ander idee van wat die partij moest doen: orde scheppen en controle houden. Een hele generatie Chinezen is getraumatiseerd door Mao’s machtspolitiek; ze willen wegblijven bij de chaos van toen.’
Ondanks dat nationale trauma is Xi’s strijd tegen corruptie erg populair onder de Chinese bevolking.
‘In de aanloop naar Xi’s aantreden in 2012 knaagde corruptie aan de legitimiteit van de Communistische Partij, maar niemand wilde terug naar een Culturele Revolutie. Xi zegt dat hij het anders doet dan Mao. Het eerste partijkopstuk dat hij in 2015 terechtstelde, Zhou Yongkang, was een prominente politicus die hem juist had gesteund. Hij zat in Xi’s politieke kamp. Met die veroordeling wilde de president heel publiekelijk laten zien dat zijn corruptiestrijd anders zou zijn dan die van zijn voorgangers; hij zou bereid zijn om iedereen te offeren. Het is hem gelukt om facties uit de partijtop te bannen, en hij hoopt dat dat vertrouwen schept bij de Chinese bevolking.’
De Chinese economie kampt momenteel met problemen. Zoekt Xi met zijn boodschap over ‘mieren’ en ‘vliegen’ een zondebok in corrupte zakenlieden?
‘Nee, want zijn strijd tegen corruptie is structureel. Het is geen boodschap die van stal wordt gehaald omdat het economisch minder gaat; Xi’s aanpak van corruptie is een constante praktijk die volledig geïnstitutionaliseerd is. Het anticorruptie-orgaan van de Communistische Partij is zelfs opgenomen in de Chinese grondwet.’
Waar is het Xi dan wel om te doen?
‘Het gaat hem om het uitroeien van corruptie, maar wel binnen een leninistische opvatting van partijdiscipline. Toen Xi in 2012 aan de macht kwam, trof hij een partij aan met veel verschillende facties. Bovendien was de Communistische Partij relatief gedecentraliseerd: lokale bestuurders mochten zelf hun anticorruptiebeleid doorvoeren en de besluitvorming aan de top werd getekend door concurrerende politieke facties.
Xi wil die factiestrijd uitbannen. Alle partijleden moeten verenigd worden achter hetzelfde doel en loyaal zijn aan de partij en de president. Zijn strijd tegen corruptie draait dus niet zozeer om oneigenlijke zelfverrijking, maar om de politieke situatie die daardoor is ontstaan: verdeeldheid binnen de Communistische Partij.’
Zijn er ook parallellen met de zuiveringen van Stalin, die zijn politieke opponenten uit de weg ruimde?
‘In zekere zin wel, want Xi zet partijleden die een politieke bedreiging voor hem vormen ook aan de kant. Zo heeft hij al anderhalf miljoen partijleden en functionarissen veroordeeld. Hij pakt ook veel mensen in de legertop aan, omdat hij bang is dat hij anders te weinig controle heeft over de strijdkrachten als er een oorlog uitbreekt.
Net als bij Stalin is de aanpak van corruptie totaal niet transparant. In China kunnen mensen plotseling verdwijnen en pas een jaar later weer ergens anders opduiken. En soms maakt de partij juist een enorm publiek spektakel van een arrestatie of veroordeling: opgepakte partijprominenten worden dan letterlijk in het beklaagdenbankje gezet.’
