Als iconen van standvastigheid en macht kijken in brons gevatte heersers uit over het volk. Het liefst op een plek die hun grandeur onderstreept, zoals een centraal plein of een prominent gebouw. Het klassieke ruiterbeeld met zijn fiere, energieke pose is favoriet, ook bij bureaudictators die zelden een paardenrug hebben bereden.
Dictatoriale standbeelden moeten het niet hebben van hun esthetische kwaliteiten. Ze zijn opgericht om het volk bewust te maken van de geldende verhoudingen. Macht versus onderdanigheid, onsterfelijkheid versus tijdelijkheid. Ze lijken voor de eeuwigheid gemaakt, net als de beeltenissen van de oude Egyptische koningen.
Maar het evenwicht tussen aanbidding en vergruizing is wankel. Al lijkt de massa nog zo gedwee en onverschillig, wanneer volkswoede tot uitbarsting komt is het standbeeld het eerste dat door de razende menigte wordt aangevlogen. Net zo symbolisch als de oprichting is de vernietiging. Het voor massabijeenkomsten ontworpen plein met het metershoge standbeeld blijkt dan ideaal terrein om voor het oog van de wereld af te rekenen met een gehate tiran.
Soms gebeurt dat in chaos, zoals de val van Stalin in het Hongarije van 1956, soms voorbereid, zoals de ondergang van Saddam Hoessein in 2004, toen Amerikaanse mariniers zijn bronzen hoofd met de Amerikaanse vlag omwikkelden voordat ze hem van zijn voetstuk trokken.
Al gaat de ontmanteling vaak gepaard met gevoel voor drama, niet zelden worden de groten der aarde geruisloos geloosd. Na de val van het communisme in 1989 werden alle besmette standbeelden van Boedapest naar een buitenwijk afgevoerd, waar ze een plek kregen in een museum. Vernietiging van een beeld wist niet de herinnering uit, al worden daar nog wel pogingen toe gedaan. Zoals in Venezuela, waar Chavez de destructie van de beeltenissen van Columbus toejuicht.
In ons land gaat het moderne iconoclasme niet zo ver. Wij zitten hoogstens met een oude held in ons maag. Mocht Jan Pietersz. Coen zijn sokkel houden, of was de tijd rijp om de reis naar een museum te maken?
IN BEELD: De val van een despoot
Standbeelden zijn symbolen van macht en blijvendheid. Hoe narcistischer een dictator, des te groter het standbeeld. Ze zijn voor de eeuwigheid opgericht, maar blijken verbazingwekkend snel te kunnen verdwijnen. Hoe de groten der aarden van hun voetstuk tuimelen.
Actueel
De ‘tanks van de Middeleeuwen’ werden ingehaald door nieuwe wapens
Het Joegoslaviëtribunaal heeft de historische waarheid niet achterhaald
Amerikaanse artsen gebruikten zwarte kinderen om inentingsmateriaal te kweken
Russische cyberaanval legde Estland negentien jaar geleden al grotendeels plat
Nieuwste berichten
De ‘tanks van de Middeleeuwen’ werden ingehaald door nieuwe wapens
Tijdens een militaire oefening schakelden Oekraïense drones deze zomer met gemak Amerikaanse pantserdivisies uit. Ook aan het Oekraïense front geven de onbemande vliegtuigjes gewone soldaten een fighting chance tegen Russische tanks. Conservator Casper van Dijk van het Nationaal Militair Museum ziet parallellen met de opkomst van vuurwapens. ‘Edellieden met dure harnassen, de tanks van de...
Het Joegoslaviëtribunaal heeft de historische waarheid niet achterhaald
Enkel de waarheid zou als winnaar uit de strijd mogen komen. Met die ambitie begon het Joegoslaviëtribunaal (ICTV) in 1993 aan zijn taak. Maar het is er niet in geslaagd de historische waarheid over de Joegoslaviëoorlogen eenduidig te schetsen. Dat concludeert historicus en journalist Petar Finci in zijn proefschrift, dat hij op 23 september verdedigde...
Amerikaanse artsen gebruikten zwarte kinderen om inentingsmateriaal te kweken
Tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog entten witte artsen zwarte mensen in met het pokkenvirus, om nieuwe entstof te kweken voor de soldaten aan het front. Vaak gebruikten zij vrouwen en kinderen in slavernij. Die hadden zelf geen enkele keuze en moesten de risicovolle behandeling gedwongen ondergaan. De oorlog tussen de noordelijke en de zuidelijke staten van...
Russische cyberaanval legde Estland negentien jaar geleden al grotendeels plat
Europese inlichtingendiensten waarschuwen dat Rusland ‘binnen enkele maanden’ de NAVO wil testen door hybride aanvallen uit te voeren. Dat zou niet voor het eerst zijn. Al in 2007 kreeg Estland te maken met Russische cyberaanvallen en nepnieuws, die de samenleving tijdelijk ontwrichtten. Het begon allemaal vanwege een standbeeld. In een stil hoekje van de militaire...