Home In Artis kwamen vooral gegoede burgers

In Artis kwamen vooral gegoede burgers

Artis is nu een dierentuin voor iedereen, maar in de negentiende eeuw was het een exclusieve sociëteit met een strikt deurbeleid. Niet het dieren kijken stond centraal, maar internationale wetenschap, lezingen en muziek. Artis was the place to be, zolang de gewone man maar buiten de poort bleef.

romaNtiscH wAndElEn lAngs dE grotE volIÈrE Aquarel van W. Hekking uit ca. 1868. Afbeelding Stadsarchief Amsterdam
Romantisch wandelen langs de grote volière. Aquarel van W. Hekking uit ca. 1868. Afbeelding Stadsarchief Amsterdam

Annemarie Laven

Oud-hoofdredacteur

Gepubliceerd op: 28 maart 2013

Update 27 oktober 2025

Waarom nu?

Dierentuin Artis mag zich de eerste ‘Urban Night Sky Place’ van Europa noemen. De Amsterdamse zoo zet voortaan de verlichting uit zodra de avond valt.

Een boekdrukker, een horlogemaker en een makelaar. Het waren weliswaar geen armlastige, maar verder toch gewone burgers die in 1838 besloten tot de oprichting van zoölogische sociëteit Natura Artis Magistra. Binnen een week na de lancering van hun plan hadden ze al 400 intekenaars bij elkaar, die voor 10 gulden per jaar lid wilden worden. Ruim een decennium later was het ledenaantal gestegen naar 2500.

Onder de leden waren patriciërs, maar het waren vooral gegoede burgers. Ze verdienden geld als water met koloniale handel of het bankwezen. Ondanks hun dikke portemonnee kwamen ze niet in aanmerking voor lidmaatschap van de bestaande, oudere genootschappen.

bezoekers kunnen de papegaaien van heel dichtbij bewonderen
Bezoekers kunnen de papegaaien van heel dichtbij bewonderen. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Bij Artis wel. Daar vormden ze een eigen sociëteit voor de nieuwe, burgerlijke elite. Dankzij de rijke leden kon Artis in 1839 zijn eerste grote collectie dieren aankopen voor maar liefst 34.000 gulden. Ook werd telkens meer grond aangekocht, zodat Artis binnen drie decennia enorm in omvang toenam.

In 1892 slotEn
ArtIs En dE gEmEEntE AmstErdAm
EEn ovErEEnkomst: AllE In ArtIs
gEstorvEn dIErEn kwAmEn tEr
bEschIkkIng vAn ondErwIjs En
ondErzoEk Schilderij van Lodewijk
Ignatius Stracké uit 1886. Afbeelding UvA/
Artisbibliotheek
In 1892 sloten Artis en de gemeente Amsterdam een overeenkomst: alle in Artis gestorven dieren kwamen ter beschikking van onderwijs en onderzoek. Schilderij van Lodewijk Ignatius Stracké uit 1886. Bron: UvA/Artisbibliotheek.

De gemeente zag weinig in de plannen van de exclusieve dierenclub. De parkachtige Amsterdamse Plantagebuurt werd steeds verder opgeslokt, terwijl de gewone Amsterdammer niet naar binnen mocht. Tegen de aankoop van grond was weinig te beginnen, maar de gemeente kon wel bouwvergunningen weigeren.

een
kanaal sneed
het terrein van
artis doormidden
Een plaatselijke
jachtwerfeigenaar
bracht de oplossing:
hij doneerde een
pontje, speciaal voor
de Artis-bezoekers.
Prent uit ca. 1845. Afbeelding
Stadsarchief
Amsterdam
Een kanaal sneed het terrein doormidden. Een plaatselijke jachtwerfeigenaar bracht de oplossing: hij doneerde een pontje, speciaal voor de bezoekers. Prent uit ca. 1845. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Het getouwtrek leidde in 1852 tot een compromis. Artis mocht musea en dierenverblijven bouwen, maar moest zijn exclusiviteit een beetje prijsgeven: in de maand september gold een lagere toegangsprijs en kon de lagere middenstand voor het eerst ook de exotische dieren bewonderen. Toch bleef Artis voor een gewone arbeider ook in september onbereikbaar.

koloNiale
scHatteN het
zoölogisch
museum had
een internationaal
vermaarde
collectie
Voor de Artis-leden
waren de musea,
de lezingen en de
concerten minstens
even belangrijk als
de levende dieren.
Prent van P. Trap
en W. Hekking uit
1869. Afbeelding
Stadsarchief Amsterdam
Het zoölogisch museum had een internationaal vermaarde collectie. Voor de Artis-leden waren de musea, de lezingen en de concerten minstens even belangrijk als de levende dieren. Prent van P. Trap en W. Hekking uit 1869. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Door het exclusieve karakter was Artis een echte hotspot geworden. De beste orkesten traden op, wetenschappers van internationale allure gaven lezingen, de mooiste collecties werden tentoongesteld – in Artis gebeurde het, Artis gaf de natie glans.

de linkerrij is voor
amsterdammers, de rechterrij voor
vreemdelingen Amsterdammers betaalden
een lagere toegangsprijs. Rond 1900. Afbeelding
Natura Artis Magistra
De linkerrij is voor Amsterdammers, de rechterrij voor vreemdelingen. Amsterdammers betaalden een lagere toegangsprijs. Rond 1900. Bron: Natura Artis Magistra.

Maar tegen het einde van de eeuw kreeg het dierenpark geduchte concurrentie. Je hoefde niet meer naar Artis om bij de culturele elite te horen; je kon ook naar het Rijksmuseum, het Concertgebouw of het Paleis voor Volksvlijt. Het ledenaantal nam af en voor het eerst had de sociëteit ernstige financiële zorgen.

artis was een van de
eerste dierentuinen die bedreigde
diersoorten in stand probeerden
te houden Directeur Sunier initieerde
een fokprogramma voor de wisent,
ca. 1931. Foto Natura Artis Magistra
Artis was een van de eerste dierentuinen die bedreigde diersoorten in stand probeerden te houden. Directeur Sunier initieerde een fokprogramma voor de wisent, ca. 1931. Bron: Natura Artis Magistra.

Er zat maar één ding op om de dierentuin van de ondergang te redden: de deuren opengooien. Het orkest werd ingeruild voor een fanfare, de wetenschappelijke lezing werd een praatje. De dierentuin was niet meer van de elite, maar van het gewone volk dat aapjes wilde kijken.

Acht kinderen op een olifant in Artis
De dierentuin veranderde van eliteclub in een attractie voor iedereen 1 september 1942. Bron: HH/Spaarnestad
Photo.

Openingsafbeelding: Romantisch wandelen langs de grote volière. Aquarel van W. Hekking uit ca. 1868. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten