Vergeten liederen uit de Patriottentijd worden weer gezongen

Het muziekensemble Camerata Trajectina richt zich op historische Nederlandse muziek: van de Middeleeuwen tot de achttiende eeuw. In samenwerking met cultuurhistorica en musicologe Renée Vulto, die onderzoek deed naar de liedcultuur tijdens de Nederlandse patriottentijd, nam het ensemble de CD Revolutie! op. Daarop staan liedjes over de patriotten, orangisten en Napoleon Bonaparte. Deze hadden volgens musicus Arjen Verhage grote invloed op het revolutionair gedachtegoed. ‘Het politieke debat vond plaats via liederen, niet alleen op papier.’

Hoe kwam dit muzikale project tot stand?

Renée Vulto: ‘Ik ben in oktober 2017 begonnen aan mijn promotieonderzoek aan de Universiteit Gent; een onderzoek naar politieke liederen. Voordat ik ging promoveren heb ik een tijdje in de cultuursector gewerkt, en daar heb ik Camerata Trajectina leren kennen.

In de zomer van 2019 heb ik contact gezocht met het ensemble, en in 2021 kwam het uiteindelijk tot een concreet plan. Toen hebben we op basis van mijn onderzoek de CD Revolutie! opgenomen.’

Arjen Verhage: ‘De onderwerpkeuze kwam volledig vanuit Renée. Wij hebben in het verleden vooral liederen uit de zestiende en zeventiende eeuw gezongen, zoals Geuzenliederen. Juist omdat Renée met iets nieuws kwam, was het interessant om er een CD van te maken. Zo’n essentiële periode uit de Nederlandse geschiedenis, en zo’n verzameling aan vergeten liederen, dat was voor ons een uitgelezen kans.

Al toen Camerata Trajectina in 1974 werd opgericht, bestond ons werk uit het tot leven brengen van vergeten muziek. Het is niet genoeg om wetenschappers over vergeten muziek te laten schrijven, vinden we, het moet ook gehoord worden. Daarom is dit project zo welkom: we kunnen het wetenschappelijk werk van Renée verklanken, en zo de vergeten muziek weer tot leven brengen.’

Is het doorgronden van oude muziek vergelijkbaar met een historicus die archiefonderzoek doet?

Verhage: ‘Dat denk ik wel. We namen een oude tekst waar een melodie bij stond en gingen daarna zelf over tot het arrangeren van de muziek. De liederen die we hebben opgenomen zijn voor een heel groot deel een reconstructie, het lag niet klaar op de planken.’

Vulto: ‘In de wetenschap ontstaat langzamerhand het besef dat we de Franse Tijd veel meer in een internationale context moeten zien. Dat zie je heel goed terug in de liedcultuur: er werden veel Duitse en Franse melodieën gebruikt in de Nederlandse politieke liederen rond 1800. Ook al moesten we de muziek voor een deel dus reconstrueren, het was wel heel duidelijk waarop de muziek gebaseerd was. Dit zie je ook terug in het destijds populaire “contrafact”: het schrijven van een nieuwe tekst op basis van een bestaand liedje.’

Op de CD zijn zowel liedjes van de patriotten als de orangisten te horen. Hoe hebben jullie die mix bepaald?

Verhage: ‘Renée heeft een lijst gemaakt van ongeveer 90 liederen, en op die lijst kwam 30 keer dezelfde melodie voor. Maar muzikaal gezien is dat natuurlijk saai, dus gingen we schrappen. Uiteindelijk hebben we een selectie gemaakt: bij welk lied hebben we muziek? Wat is de kwaliteit van die muziek en wat is het verhaal achter de tekst?

Maar het was voor ons ook belangrijk dat we muzikale variatie hadden op de CD. Dat speelde ook door in het opnameproces: veel van de liedjes die we opnamen werden vroeger heel simpel en eenstemmig gezongen, maar dat levert geen aantrekkelijke muziek op. Het historische aspect is dus belangrijk, maar het muzikale aspect ook.’

Vulto: ‘Voor mij was het historische verhaal het belangrijkste; als ik met een lied kwam dat rond 1800 belangrijk en toonaangevend was, maar Camerata het een muzikaal onaantrekkelijk lied vond, dan moesten we dat samen uitvogelen. Daarbij was het een voordeel dat er veel operamelodieën tussenzaten. Franse opera was rond 1800 erg populair in Nederland.

Als we een lied uit zo’n oorspronkelijke Franse opera opnamen, dan konden we kijken naar de verschillende variaties in melodie, en uiteindelijk de variatie kiezen die het meest populair was in die tijd. Deze liederen werden namelijk door de gewone bevolking overgenomen als volksmelodie en op straat gezongen. Het was belangrijk om een balans te vinden tussen inhoud en kunst, en dat is uiteindelijk gelukt. De CD vertelt een historisch verhaal, maar is ook aantrekkelijk om naar te luisteren.’

De liederen op de CD klinken soms erg formeel. Werden deze protestliederen ook in de kroeg gezongen?

Verhage: ‘Dat gebeurde zeker. Een goed voorbeeld is het verjaardagsliedje voor stadhouder Willem V, dat op de CD staat. Dat werd gezongen als een brallerig kroeglied, met instrumenten die iemand dan had meegenomen. De elite vertolkte deze liederen thuis, en de basis van deze liederen is ook meestal elitaire kunstmuziek.

De liederen uit die tijd zijn niet per se muziek die je mentaal aan revoluties koppelt. Maar dat komt omdat dit in de achttiende eeuw de gangbare popmuziek was. Dat klinkt met hedendaagse oren veel statiger. De vorm van de liederen is misschien wel gepolijst en statig maar de inhoud is echt revolutionair.’

Vulto: ‘Naast de tekst had ook de melodie zelf een betekenis. Veel van de melodieën kwamen voort uit de Franse Revolutie; het waren catchy voorbeelden van revolutionaire liederen. Dat maakt mijn onderzoek en de CD vernieuwend: historici zijn gewend om vooral met tekstuele bronnen te werken, maar het is belangrijk om te onderzoeken wat de melodie toevoegt aan de boodschap van een lied.

Een andere kanttekening bij de statigheid van de muziek is dat de inhoud van de liederen soms erg grof of beledigend kon zijn. Neem bijvoorbeeld de klaagzang Schoppen Troeff, waarin de orangisten dreigen dat ze de patriotten “tot stront Schoppen”. Maar dat was vooral het geval bij de straatliederen.’

Over de maatschappelijke invloed van de drukpers zijn boeken volgeschreven. Is de rol van het politieke lied onderbelicht gebleven?

Verhage: ‘Het effect van politieke liederen is absoluut onderbelicht. Het samen zingen en het samen uitspreken van een tekst creëert een verbondenheid. En je ziet wat dit teweeg kan brengen: een groep wordt erdoor geraakt en wordt erdoor gemobiliseerd. Dat gebeurt niet als je thuis braaf een krant of pamflet leest. Het politieke debat vond ook plaats via liederen: niet alleen op papier.

De grote invloed van muziek blijkt ook wel uit de manier waarop de overheid politieke liederen aan probeerde te pakken. Veel liederen werden verboden, want ze werden gezien als gevaarlijk materiaal.’

Vulto: ‘Het bestrijden van die liederen was lastig. Vaak was het niet eens belangrijk dat je de tekst van een lied precies kende, als je de melodie maar mee kon zingen of neuriën. Juist daarom waren die revolutionaire liederen zo gevaarlijk: de machthebbers konden de papieren tekst wel verbieden, maar simpele teksten en melodieën leerden mensen gewoon uit hun hoofd. Het revolutionaire gedachtegoed liet zich niet zomaar uitroeien.’

Hebben jullie een favoriet nummer op de CD?

Vulto: ‘Dat is een lastige vraag, want er zijn heel veel liedjes die ik om verschillende redenen mooi of goed vind. De Samenspraak tussen Teunis en Kniertje is heel interessant, daarin vertelt een boer een boerin over hoe hij een exercitiegenootschap (red. een soort schutterij) heeft zien oefenen, en wat voor een indruk dat op hem heeft gemaakt. Dit is een duidelijk voorbeeld van een patriottistisch propagandalied. Het liedje is zeker niet door boeren geschreven, en ze hebben het waarschijnlijk ook nooit zelf gezongen. Het is een soort poging van de elite om het gewone volk te bereiken door hun spreektaal te ”lenen”.’

Verhage: ‘Dit is voor mij ook een moeilijke vraag, want ik word juist enthousiast van de veelzijdigheid van de CD. Het is ook niet een CD die je even op de achtergrond opzet: het is een documentaire in audiovorm. Van veel van de liederen krijg ik een glimlach, maar als ik echt moet kiezen dan ga ik voor Op de Aristocraaten. Dat heeft zo’n fijne Franse revolutiemelodie, dat vind ik muzikaal erg leuk.’

De CD van Camerata Trajectina is hier te bestellen.