Christenen streden meer dan een eeuw voor scholen op religieuze grondslag

Het ongenoegen was begonnen in 1806. Ten tijde van de Franse overheersing was in een onderwijswet bepaald dat Kerk en Staat voortaan gescheiden waren: scholen moesten kinderen opleiden tot staatsburgers, en daarin was geen rol meer voor de kerk weggelegd. Voortaan bestond er een onderscheid tussen openbare en zogeheten bijzondere scholen met een religieus karakter. Openbare werden door de lokale overheid gefinancierd, bijzondere niet. Die moesten zelf maar zien waar ze het geld vandaan haalden. Soms kregen ze dat van kerkelijke instellingen, maar vaak waren het sappelende eenmansondernemingen.

De overheid probeerde de oprichting van bijzondere scholen zo veel mogelijk te ontmoedigen. Een van de argumenten daarvoor was dat de kwaliteit te wensen overliet. En dat klopte ook wel: ze waren vaak onveilig en onhygiënisch, en de pedagogische vaardigheden van hun enige onderwijzer lieten nogal eens te wensen over.

Op de openbare scholen kregen kinderen les in algemene ‘christelijke deugden’. In de praktijk betekende dit dat ze moesten worden opgevoed tot ijverige, vaderlandslievende en gehoorzame burgers met een geloof in één, alle richtingen overkoepelend Opperwezen. Voor orthodoxe protestanten en veel katholieken was dat niet genoeg. Toch mochten zij zich niet bemoeien met de invulling van het programma. De Bijbel en de catechismus mochten niet in de les worden gebruikt.

Wie een bijzondere school wilde oprichten moest toestemming vragen aan de overheid, die vaak weigerde. Dit leidde tot grote frustraties. Vooral orthodoxe protestanten lieten hun kinderen nog liever in een illegale boerenschuur onderwijzen dan op een verfoeilijke openbare school.

In de loop van de eeuw kwam er meer begrip voor de positie van gelovigen. De liberale staatsman Rudolf Thorbecke legde de vrijheid van onderwijs vast in de Grondwet van 1848. Iedereen mocht voortaan een eigen school stichten als aan bepaalde kwaliteitseisen werd voldaan. Maar financieel werden de bijzondere scholen niet gelijkgesteld aan de openbare.

In 1878 schroefde een nieuwe onderwijswet de eisen aan de kwaliteit van het onderwijs op. Het ging vooral om de kwaliteit van de gebouwen, maar veel kleine, bijzondere scholen zouden daar niet aan kunnen voldoen. Orthodoxe protestanten organiseerden daarom een massaal protest – het ‘volkspetitionnement’ – om de koning over te halen de wet niet te tekenen. Honderdduizenden, onder wie ook vele katholieken, sloten zich erbij aan.

De koning tekende toch. Maar er was wel winst geboekt, want de initiatiefnemers vormden in 1879 de eerste politieke partij van het land: de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). Voorman Abraham Kuyper wist het ongenoegen van zijn ‘kleine luyden’ goed te verwoorden. Samen met de later opgerichte Rooms-Katholieke Staatspartij maakte de ARP zich sterk voor overheidssubsidies voor bijzondere scholen.

Tijdens het kabinet van Aeneas Mackay kwamen ze in 1888 een stap in de goede richting: de overheid ging meebetalen aan het personeel van bijzondere scholen, maar wilde niet opdraaien voor de kosten van de gebouwen. Daardoor stond het openbaar onderwijs nog steeds op voorsprong.

De confessionelen bleven zich miskend voelen. Zeker toen in 1901 de algemene leerplicht voor kinderen tot 12 jaar werd ingevoerd. Dat vergrootte de greep van de overheid op het onderwijs en wekte nog meer afkeer. 

De oplossing diende zich aan tijdens het kabinet van de liberaal Pieter Cort van der Linden. Deze regering wist twee zaken met elkaar te verbinden die dringend een oplossing behoefden. Liberalen en sociaal-democraten wilden al jaren een uitbreiding van het kiesrecht. Uiteindelijk kwam het in 1917 tot een uitruil: de confessionelen gingen akkoord met de invoering van het algemeen mannenkiesrecht en passief vrouwenkiesrecht. Daarvoor in de plaats kregen ze gelijkstelling van bijzonder en openbaar onderwijs. Dat werd geregeld in de Wet op het Lager Onderwijs van 1920.

Het recht op volledige overheidsfinanciering voor bijzondere scholen was het begin van een ongekende onderwijsvernieuwing. Het aantal katholieke en protestantse scholen overtrof het aantal openbare scholen al snel (zie kader ‘Bijzondere scholen in de meerderheid’). Veel onderwijsvernieuwers grepen de mogelijkheid aan om binnen het officiële bestel een school naar eigen pedagogische inzichten op te richten, het zogeheten algemeen bijzonder onderwijs.

Deze vernieuwers hadden een afkeer van de strenge, klassikale manier van lesgeven op de openbare en confessionele scholen. Ze vonden dat kinderen erdoor in een keurslijf werden gedwongen en begonnen te experimenteren met lesmethodes die de leerlingen meer ruimte gaven (zie kader ‘Zelfontplooiing’).

De opkomst van al die concurrentie liet de openbare scholen niet onberoerd. Omdat ze hun leerlingenaantallen zagen teruglopen, sloegen ook zij aan het vernieuwen. De stijve, uitsluitend klassikale benadering van voorheen raakte in onbruik.

Een ander – onbedoeld – effect van de onderwijspacificatie is dat zich in Nederland maar weinig privéscholen hebben ontwikkeld. In veel landen moeten ouders die iets anders voor hun kinderen willen dan het staatsonderwijs hun toevlucht zoeken tot particuliere scholen. Dat is in Nederland niet nodig, omdat de meeste levensbeschouwelijke en pedagogische voorkeuren van overheidswege worden gefinancierd. Het Nederlandse onderwijs is daardoor gemengd: kinderen van rijke en arme ouders gaan naar dezelfde scholen.

Pas in 1965 kreeg Nederland de eerste particuliere school: Instituut Blankestijn in Utrecht, dat de mogelijkheid biedt versneld eindexamen te doen. Inmiddels zijn er meer van dit soort scholen bij gekomen en hebben ze ook gewone klassen. Maar met lesgelden die kunnen oplopen tot meer dan 30.000 euro per jaar bedienen ze maar een kleine groep.

In landen als de Verenigde Staten en Engeland maken privéscholen een groter deel van de onderwijssector uit, omdat ze leerlingen voorbereiden op de zware toelatingsexamens voor de beste universiteiten. Maar het Nederlandse stelsel verlangt geen grote investeringen: voor de meeste studies geldt alleen een vwo-diploma als toelatingseis.
Zo heeft het compromis dat Cort van der Linden in 1917 wist te smeden geleid tot een gevarieerd onderwijsaanbod, dat voor zeer veel leerlingen toegankelijk is.