Wat doe je als je in oorlogsgebied archieven en documenten vindt van het onrechtsregime dat je net hebt verslagen? We weten inmiddels dat de redding van de Stasi-archieven door dissidenten en de oprichting van een overheidsinstelling die slachtoffers, onderzoekers en geïnteresseerden gereguleerd toegang geeft tot die archieven, succesvol zijn geweest. Ze hebben geholpen bij de verwerking en de beschrijving van de geschiedenis van de DDR. Deze archieven zijn uiteindelijk in de Bondsrepubliek gebleven, de rechtmatige opvolger van de Oost-Duitse staat.
Hoe zit het met archieven die naar elders worden verplaatst? Ook dat is vaker gebeurd. Amerikaanse militairen hebben in 1945 Duitse archieven meegenomen naar de VS. De CIA heeft grote delen van de buitenlandse afdeling van de Stasi naar Virginia verhuisd. Maar nu gaat het over de archieven van het Kalifaat, van IS, die in 2016-2017 bij de opmars van de coalitietroepen in Irak en Syrië zijn ‘gevonden’ en zijn overgebracht naar Washington. In dit geval werkten militairen samen met journalisten van de New York Times.
Irakese historici protesteren nu tegen het feit dat zij niet bij hun documenten kunnen, en dat ze dus twee keer zijn ‘ontrecht’: door IS en door de coalitietroepen. De NYT verklaart daarentegen dat de archieven op het punt stonden te worden verbrand of gestolen. Als ze in handen van het Syrische Assad-regime waren gevallen, had die de documenten gebruikt om soennitische moslims - over wie IS dossiers had aangelegd - te vervolgen. Irak wilde ze aanvankelijk niet hebben, want IS was geen erkende staat en volgens de Irakese regering ‘geen Irakese organisatie’.
De vraag is daarom niet wáár die archieven zijn terechtgekomen, maar hoe ze worden beheerd en wie er toegang toe krijgt. En daar krijgt het verhaal voorlopig toch nog een hoopvol einde. De NYT heeft de documenten overgedragen aan de George Washington University, die een ISIS Files-project heeft ingericht. De afgelopen vier jaar zijn de documenten vertaald en gedigitaliseerd, en ze worden nu online gezet. Onderzoekers van over de wereld is gevraagd onderdelen alvast te bekijken en te analyseren.
Zo werd ik ruim een jaar geleden benaderd of ik samen met een collega uit Turkije, die het Arabisch machtig is, de archieven van de IS-politie, de shurta, wilde bekijken en analyseren. Dat hebben we gedaan. Het resultaat komt online (https://isisfiles.gwu.edu/). Zo kan iedereen lezen en leren hoe IS functioneerde. En begrijpen waarom zoveel soennitische moslims in de regio’s rond Mosul en Raqqa dankbaar waren voor de komst van de IS-politie: die leverde voor hen meer veiligheid en voorspelbaarheid op dan de schurkenstaat van Assad.
Met deze archieven wordt ook duidelijk waarom IS in Afrikaanse failed states opnieuw een succesvolle opmars doormaakt. Met andere woorden: archiefonderzoek is cruciaal om ook het heden en de toekomst te begrijpen.
