Anno 2020 zijn er nog altijd christenen die de Bijbel zien als één consistent boek, gedicteerd door God zelf, dat je dus letterlijk moet nemen. Tegelijkertijd zijn er ook militante atheïsten als Richard Dawkins en Paul Cliteur, die de Bijbel op een niet minder fundamentalistische wijze lezen en deze beschouwen als een handboek voor religieus terroristen. Aan dergelijke simpele zielen is dit boek van John Barton natuurlijk niet besteed, maar het is wel zonder meer interessant voor wie wil weten hoe deze collectie geschriften is ontstaan, welke invloed ze hebben gehad op zowel het Jodendom als het christendom, en hoe ze nog altijd doorwerken in onze cultuur.
Barton beschrijft hoe en in welke context de verschillende boeken van de Hebreeuwse Bijbel en het Nieuwe Testament zijn ontstaan. Die boeken verschillen vaak sterk van karakter – verhalend proza, wets- en wijsgerige teksten, profetieën, psalmen en andere gedichten, brieven – en zijn dikwijls niet door één auteur geschreven. Ook de volgorde waarin ze zijn ontstaan correspondeert niet met de gangbare indeling van de Bijbel. Tevens gaat hij in op de wijze waarop de afgelopen 2000 jaar met deze teksten is omgegaan, van eerste kerkvaders tot en met de huidige stand van bijbelwetenschap.
Zo maakt hij en passant gehakt van de vooral door Dan Browns boek De Da Vinci Code populair geworden theorie dat kwaadwillende kerkleiders in de vierde eeuw na Christus alle boeken over Jezus als mens uit de canon weerden. Barton toont aan dat er toen al twee eeuwen min of meer consensus bestond over welke boeken als betrouwbaar golden.
Belangrijker is dat hij laat zien dat zowel het Jodendom als het christendom niet zonder meer op de Bijbel kan worden teruggevoerd. Om te beginnen bevatten de bijbelboeken veel elementen die problematisch zijn voor beide godsdiensten, zoals het afslachten van volken die al in het Beloofde Land woonden. Tegelijkertijd kan voor veel aspecten van deze religies in de Bijbel geen ‘bewijsplaats’ worden gevonden. Zo gaan de bekende Joodse spijswetten en leefregels veel verder dan wat hierover in bijbelboeken als Leviticus en Deuteronomium staat, terwijl voor het christelijke dogma van de Drie-eenheid in het Nieuwe Testament slechts twee vage aanwijzingen zijn gevonden, waarvan er eentje naar alle waarschijnlijkheid later door kopiisten is toegevoegd.
Deze studie is de moeite waard als inleiding op een van de invloedrijkste boeken uit de geschiedenis. Want wie niets van de Bijbel weet, begrijpt niets van de westerse cultuur.
Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.
De Bijbel. Het boek, de verhalen, de geschiedenis
John Barton
732 p. Bezige Bij, € 49,99
Bestel in onze webshop.
