Voor het eerst kunnen Hongaren via een publiek toegankelijke website zoeken naar namen van mensen die de Hongaarse geheime dienst als informant heeft gerekruteerd of geprobeerd te rekruteren. Informanten gaven informatie aan de autoriteiten over verdachte anticommunistische activiteiten van de mensen om hen heen. Soms bespioneerden zij hun eigen buren of familie.
Sinds de val van het communisme in 1989 is er voortdurend aangedrongen op de openbaarmaking van deze archieven, maar geen enkele regering durfde zich eraan te wagen. Nu het eindelijk gebeurt, is de belangstelling groot. Op de eerste dag werd de website al door ongeveer een miljoen mensen bezocht.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Bloedbad in 1956
De openbaarmaking vond plaats op 4 november, een symbolische dag. Op 4 november 1956 viel het Sovjetleger Hongarije binnen en sloeg de Hongaarse revolutie neer. Het was een bloedbad, waarin een handjevol revolutionairen met molotovcocktails tevergeefs een overmacht aan tanks probeerde te stoppen. Er kwamen naar schatting 2500 Hongaren om het leven. De inval geldt als een van de zwartste momenten in de geschiedenis van de communistische terreur in Hongarije. Door deze dag te kiezen presenteerde Magyar de openbaarmaking als een symbolische afrekening met het communistische verleden.
De openstelling van de archieven gebeurt in twee fasen. Om te beginnen zijn er in november drie soorten documenten vrijgekomen: registers, registratiekaarten en magneetbanden, waarop diverse gegevens over informantennetwerken staan. Eind februari volgen de uitgebreide rekruteringsdossiers, waaruit blijkt of iemand werkelijk in dienst van de geheime politie trad. Ter bescherming van de slachtoffers is de database alleen doorzoekbaar op basis van de persoonsgegevens van de informant. De gegevens van de slachtoffers zijn afgeschermd.
De openbaarmaking van de archieven kent een lange aanloop. Terwijl in Tsjechië de archieven van de geheime politie bijvoorbeeld al in 2003 werden geopend, gebeurt het in Hongarije pas 37 jaar na de val van het communisme. De discussie werd al sinds de eerste parlementsverkiezingen gevoerd, maar niemand zette concrete stappen. Ook Viktor Orbáns partij Fidesz, die in haar begindagen naam maakte als de jongerenpartij die wilde breken met het communistische verleden, stemde herhaaldelijk de voorstellen van de groen-liberale LMP-partij weg.
Péter Magyar suggereert dat zijn voorgangers de archieven niet eerder openbaar wilden maken uit zelfbescherming. Ze waren bang dat hun medeplichtigheid aan het communistische regime aan het licht zou komen. Dat is een politieke beschuldiging die niet zonder meer als historisch feit kan worden aangenomen. Politici in Hongarije maken hun politieke tegenstanders wel vaker voor communist uit. Het is een bekend politiek wapen.
Goulashcommunisme
Ook rond de openbaarmaking van de archieven vliegen de beschuldigingen over en weer. Oude vermoedens kunnen worden ontkracht of bewezen. Een interessant voorbeeld is Károly Szita. De Fidesz-burgemeester van de stad Kaposvár wordt er al langer van verdacht informant te zijn geweest, en zijn naam prijkt nu ook echt op een registratiekaart in het archief. Toch blijft hij zijn betrokkenheid ontkennen.
‘In het geval van Károly Szita is het niet het belangrijkste dat hij informant was, maar dat hij daarover liegt,’ zei historicus Krisztián Ungváry in mei 2026 in een interview met nieuwssite Telex. Ungváry wijst erop dat achter de roep om openbaarmaking van de dossiers ook de behoefte schuilgaat om het verleden op te delen in daders en slachtoffers. Die zwart-witte interpretatie van het verleden is politiek aantrekkelijk: door een tegenstander voor communist uit te maken, kun je jezelf juist presenteren als een verzetsman, een vrijheidsstrijder.
Maar daarmee blijft een veel ongemakkelijkere werkelijkheid buiten beeld. Tijdens het Hongaarse communisme waren daders en slachtoffers niet altijd van elkaar te onderscheiden, met name tijdens het regime van János Kádár, van 1956 tot 1988. Zijn regeerperiode staat in Nederland bekend als de tijd van het goulashcommunisme met Hongarije als ‘vrolijkste barak van het Oosten’, omdat Hongarije in vergelijking met andere Oost-Europese landen relatief veel economische en culturele vrijheid kende. Kádár wilde na het bloedbad van 1956 de rust herstellen en een nieuwe opstand voorkomen. Wie zich niet met politiek bezighield en meewerkte aan het systeem, werd beloond met een goede levensstandaard: de mogelijkheid om een wasmachine te kopen, een goed gevulde koelkast. Ondertussen bleven de machthebbers dissidenten folteren en vervolgen, maar dit gebeurde uit het zicht. Kádár vatte dit compromis samen in het gevleugelde gezegde: ‘Wie niet tegen ons is, is voor ons’.
Dit maatschappelijk compromis had ook gevolgen voor de manier waarop de Hongaarse geheime dienst informatie verzamelde. Vanaf de jaren zestig gebeurde dit steeds meer via vrijwilligers in plaats van alleen via officiële, geregistreerde informanten die vaak onder dwang waren gerekruteerd. Zo werden zeven medewerkers van de Hongaarse Staatsopera eind jaren zeventig door de geheime dienst in de gaten gehouden, terwijl geen van hun collega’s als officiële informant geregistreerd stond. Hun collega’s klikten dus vrijwillig over hen.
Zo rijst de vraag of het archief van de geheime politie dat nu online doorzoekbaar is, wel een lijst is waarmee je daders kunt aanwijzen en een schuldvraag kunt beantwoorden. Naar schatting waren er tussen 1945 en 1989 tussen de 150.000 en 160.000 informanten actief in Hongarije, maar in de database zijn slechts 60.000 namen terug te vinden. Veel documenten zijn vernietigd of liggen nog bij families thuis. Bovendien bestonden er dus vrijwillige en ongeregistreerde informanten. Niet iedereen die spioneerde, zit in het archief.
Omgekeerd betekent het niet dat je een ‘schuldige’ informant voor je hebt, als je de naam van een familielid, buurvrouw of bekende politicus in de database terugvindt. Ook mislukte rekruteringspogingen werden genoteerd. Bovendien waren er mensen die in dienst traden maar vervolgens weigerden anderen te verraden. Zij speelden niets of onzin door.
Het archief als rechter
Kortom, het archief van de geheime politie kan geen rechter spelen, hoe groot de behoefte daaraan ook is. Daarvoor is het archief te onvolledig en liepen dader- en slachtofferschap tijdens het Hongaarse communisme te veel door elkaar.
Archiefmedewerkers ondervonden dit aan den lijve toen begin november de naam van Sándor Lezsák opdook, de medeoprichter van de anticommunistische MDF-partij en een latere bondgenoot van Fidesz. Uiteindelijk bleek dat hij door een technische fout als informant in het systeem was terechtgekomen, terwijl hij in werkelijkheid juist bespioneerd was door een informant. Het leverde een relletje in het parlement op, waarna de directeur van het Historisch Archief van de Staatsveiligheidsdiensten zijn ontslag aanbood.
Het stof moet nog even neerdalen na deze spannende en langverwachte openstelling van de informantenarchieven. Historici hopen dat het archief op de lange termijn geen heksenjacht maar een constructief gesprek over de complexiteit van het communistische verleden op gang brengt. De belangrijkste vraag is uiteindelijk niet wie er op de lijst staat, maar hoe een dictatuur gewone burgers ertoe bracht elkaar te bespioneren en te verraden.
