‘Het beste wat u geven kunt, is uw hart’

Emilie Knappert groeide op in een welgestelde burgemeestersfamilie. Vanuit haar veilige wereld keek ze uit over de weilanden rond Schiedam, terwijl in de brandersbuurt mannen veertien uur per dag werkten tussen het roet en de alcoholdampen in de jeneverstokerijen. Ze kwam uit een verlicht vrijzinnig protestants milieu, waar men de overtuiging had dat het goddelijk goede in ieder mens aanwezig was.

Emilie had graag theologie willen studeren, maar haar ouders vonden dat studeren niet paste bij een meisje van haar stand. Ze moest zich voorbereiden op een leven als vrouw van een Schiedamse notabele. Een thuisstudie tot leraar Frans en godsdienst was het maximaal haalbare voor haar. Op haar drieëntwintigste besloot ze naar Leiden te vertrekken om daar verder te studeren, godsdienstleraar te worden en te werken als zondagsschooljuf in het vrijzinnige wijkgebouw. Het was een ongebruikelijke stap voor een ongehuwde jonge vrouw.

Knappert kwam terecht in een wereld van progressieve hoogleraren. Ze onderhield vooral contacten met de vrijzinnige theoloog Henricus Oort en zijn vrouw, die zeer begaan waren met de sociale kwestie. Ze stelde vragen en verslond de wetenschappelijke tijdschriften van de professoren in haar omgeving. Al snel ontwikkelde ze eigen ideeën over armoedebestrijding. Geld geven vond ze uit den boze. Daarmee hield je mensen klein en afhankelijk. Knappert wilde mensen geestelijk verheffen door hen in aanraking te brengen met kunst, kennis en discipline. Wie daar de schoonheid en het belang van inzag, kon ook het schone in zichzelf ontdekken. ‘De David van Michelangelo zit in ieder mens,’ benadrukte ze iedere keer.

Vanuit deze overtuiging richtte ze in Leiden de Instelling voor Fabrieksmeisjes en het Wijkcentrum Geloof, Hoop en Liefde op. Ook werd ze in 1899 de eerste directrice van het nieuw opgerichte Leids Volkshuis. Een vrouw als betaalde leidinggevende was een unicum in Nederland.

Knappert legde in haar werk de basis voor het clubwerk, waarin handwerken, lezen en tekenen werden gecombineerd met persoonlijke aandacht. De clubjes werden geleid door vrouwen uit de hogere klassen. Dat gebeurde bij de clubleidsters thuis, in de burgerlijke intimiteit van hun mooie huizen. Knappert hoopte dat die huiselijke sfeer een beschavende invloed op de meisjes zou hebben. Ze benadrukte daarbij het belang van een persoonlijke relatie tussen de clubleidsters en de meisjes. De leidsters moesten de arbeiderskinderen als gelijken ontmoeten, niet als weldoener. Opvoeden ging immers van mens tot mens. ‘Het beste wat u geven kunt, is uw hart.’ Bovenal moest volksopvoeding bijdragen aan het levensgeluk en de levensverrijking van de arbeiders. Dat was zelfs een morele opdracht voor de burgervrouwen. Zij moesten de cultuur die voor hen zo vanzelfsprekend was, delen met de arbeiders, zodat die ‘hun wettig erfdeel’ terugkregen.

Knappert genoot veel vertrouwen bij de arbeiders. Ze kwam bij de gezinnen thuis, voerde tijdens de activiteiten persoonlijke gesprekken met de kinderen en bracht de kinderen in aanraking met een wereld die tot dan toe altijd buiten hun bereik lag. De kinderen maakten tijdens exposities in het Leids Volkshuis kennis met reproducties van schilderijen van Vincent van Gogh, Rembrandt, Michelangelo en andere grote meesters. Ze kregen les over sterrenkunde, de kathedraal van Chartres en gingen ieder jaar op kamp naar Hilversum, Katwijk of Noordwijk.

De reacties van de arbeiderskinderen waren wisselend. Drie uur lang stil op een stoel luisteren naar een verhaal over een gotische kerk in een verre stad viel voor de straatmeisjes bepaald niet mee. Toch kwamen ze trouw naar de clubjes en vakantiekampen die Knappert organiseerde. Voor sommigen was het de eerste keer dat ze de zee zagen of wandelden in de duinen. ‘Hier schijnt de zon,’ schreef een meisje aan haar ouders. ‘Het mooiste is dat we hier iedere dag vlees krijgen.’

Toch bleef het standsverschil voelbaar. Een fabrieksmeisje gaf een clubleidster eens stiekem een roos. Toen haar werd gevraagd waarom ze de bloem niet gewoon in haar hand hield, antwoordde ze: ‘Och, kom, een fabrieksmeid met een bloem; zij zouden zeggen dat ik haar gestolen had.’

De jongens uit de wijk waren nog moeilijker te bereiken. Ze maakten lawaai, kwamen niet opdagen en vonden de activiteiten vooral saai. ‘Er is geen land met hen te bezeilen,’ verzuchtte Knappert eens. Ze werd zelfs een keer in de bibliotheek van het wijkcentrum bekogeld met sneeuwballen. Zo bleek volksopvoeding in de praktijk ook een botsing tussen twee werelden.

Knappert was niet de enige vrouw die meende dat de armenzorg moest veranderen. In Amsterdam was Hélène Mercier al langer actief in het sociaal werk. In het Sociaal Weekblad schreef ze scherpe artikelen over onderwijs, vrouwenarbeid en armenzorg. Mercier kwam uit een welgestelde Amsterdamse koopmansfamilie. Haar vader was commissionair in effecten. Zelf bleef ze ongehuwd. Door een zenuwziekte kon ze haar opleiding niet voltooien, maar als autodidact ontwikkelde ze zich tot een scherpzinnig publicist. Vanuit haar studeerkamer mengde ze zich in het debat over vrouwenarbeid en armenzorg. Voor haar was sociaal werk geen liefdadigheid, maar een morele opdracht.

Ze was keihard over burgervrouwen die hun leven doorbrachten met theekransjes en tennissen, in afwachting van een naderend huwelijk. Bij dienstbodes zag ze vaak meer kracht en levenslust dan bij de dochters uit de gegoede burgerij, stelde ze bitter vast. Ze verweet de burgervrouwen zelfs een gebrek aan intellectuele ontwikkeling.

Mercier legde een directe verbinding tussen het vrouwenvraagstuk en de sociale kwestie. Ze vond dat de burgervrouwen de plicht hadden om zich in te zetten voor de armen. Uiteindelijk waren zij toch medeverantwoordelijk voor de bestaande ongelijkheid. Tegelijkertijd geloofde ze in de kracht van vrouwelijke eigenschappen. Geschoolde vrouwen waren bij uitstek in staat op de armenzorg te vernieuwen, maar dan moest het werk wel serieus genomen worden. Sentimentele filantropie was uit den boze.

Marie Muller-Lulofs was praktischer van aard. Ze woonde in Utrecht, was getrouwd en moeder, en combineerde haar burgerlijke bestaan met bestuurswerk in de armenzorg. Ze zag met hoeveel ijver en liefde de armen werden geholpen. Tegelijkertijd constateerde ze ook veel onkunde en een gebrek aan inlevingvermogen. Ze ergerde zich aan de deftige armenverzorgers die met hun mooiste rijtuig en fraaiste kleren bij gezinnen op bezoek gingen. ‘Ik zie nog een dame met een hoed die bijkans de hele kamer vulde.’

Dat moest veranderen, vond Lulofs. Armenzorg moest zakelijk, deskundig en systematisch worden aangepakt. Zij pleitte daarom voor scholing, registratie en toezicht om neerbuigendheid en vernedering tegen te gaan. Wat dat betreft was ze net zo vastberaden als Mercier en Knappert. In het Sociaal Weekblad kondigde zij samen met Mercier de oprichting van de eerste school voor Sociale Arbeid aan, omdat liefdadigheid volgens haar te vaak een ‘modeartikel of zelfzuchtig tijdverdrijf’ was. Het was belangrijk dat vrouwen in het sociaal werk eerst goed gingen begrijpen wat de oorzaken van de ellendige sociale levensomstandigheden van de arbeiders waren. Pas dan kon je de mensen bewust leren hun leven beter op orde te krijgen. Ze vond Knappert en Mercier aan haar zijde. Hoe verschillend de drie vrouwen ook waren, over één ding waren ze het eens: het maatschappelijk werk moest een vak worden. Het probleem was alleen dat zo’n vak nog niet bestond.

Rond 1900 bestond er nog geen opleiding, methode of wetenschappelijke studie voor maatschappelijk werk. Het was een allegaartje van armenzorg, woningopzicht, volksopvoeding, clubwerk, cursussen hygiëne en hulp bij sociale wetgeving. Voor al die vormen van sociaal werk bestond nog geen opleiding.

De Nationale Tentoonstelling voor Vrouwenarbeid in 1898 was een keerpunt voor de vrouwenbeweging én voor het maatschappelijk werk in Nederland. Voor het eerst profileerden vrouwen zich als collectief in het publieke domein. Met de tentoonstelling lieten de vrouwelijke organisatoren de grote bijdrage van vrouwen aan de samenleving zien. Ook het groeiende sociale werk van vrouwen kwam nadrukkelijk in beeld en de vraag hoe dit werk beter georganiseerd en geleerd kon worden.

Tijdens de tentoonstelling werd onder leiding van Knappert een groot congres over het maatschappelijk werk georganiseerd. Voor het eerst werd openlijk gesproken over de noodzaak van een Nederlandse opleiding voor sociaal werk. Het waren uiteindelijk Lulofs en Mercier die, samen met onder anderen Anton Kerdijk en Clara Wichmann, in 1899 de eerste school voor Sociale Arbeid oprichtten. Knappert werd meteen gevraagd om directeur te worden. Zij koos echter voor de leidinggevende functie bij het Leids Volkshuis. Ze had eerst nog veel te leren, zei ze tegen Lulofs. Het verzoek kwam te vroeg.

Zestien jaar later lukte het Lulofs wél om Knappert te strikken voor het directeurschap. Lulofs wilde een sterke persoonlijkheid voor de school, waar het helemaal niet goed mee ging. De school had nog steeds weinig status. Er waren te weinig leerlingen. Het knelpunt was echter vooral de tweeslachtigheid van de school. Enerzijds werden de leerlingen voorbereid op het maatschappelijk werk. Anderzijds wilde de school ongetrouwde vrouwen uit de burgerij een hogere algemeen vormende opleiding bieden, zelfs als ze niet van plan waren sociaal werk te verrichten. In zekere zin fungeerde de school daarmee als een alternatief voor de universiteit, waar een vrouw in die tijd nog nauwelijks geduld werd.

Knappert stelde bij haar aantreden vast dat het evenwicht tussen beide uitgangspunten verdwenen was. In haar ogen was de school verworden tot een algemeen vormende hogere opleiding voor jonge vrouwen. Dit was bepaald niet wat ze voor ogen had. De school was er om maatschappelijk werksters op te leiden, vond ze, punt uit. Volksopvoeding, armenzorg en het woningopzicht waren in de loop der tijd complexer geworden. Het aantal sociale wetten was toegenomen, de sociale woningbouw kwam op en de inzichten over gezondheidszorg veranderden. Dat vroeg om een gedegen opleiding. De leerlingen moesten zich volgens Knappert verdiepen in sociologie, wetgeving, economische en sociale vraagstukken. Tegelijkertijd moesten ze praktijkstages lopen om de wereld van de armen te leren kennen en te oefenen met clubwerk en andere activiteiten.

Met doortastendheid besloot Knappert de opleiding anders in te richten. Ze zou daarmee richtinggevend worden voor de professionalisering van het maatschappelijk werk. Niet het vak, maar de persoon van de maatschappelijk werker moest centraal komen te staan. ‘Er moet een einde komen aan de gewoonte dat leerlingen zich afvragen wat het maatschappelijk werk voor hen kan doen,’ stelde ze. ‘Het is nodig dat jonge mensen zich afvragen wat zij voor het werk kunnen betekenen.’

Het antwoord op die vraag moest de essentie van de opleiding worden. Ze wilde de leerlingen via karaktervorming opvoeden tot cultuurmens en gemeenschapswezen. Sociaal werk was een roeping die om zelfopoffering en een sterke persoonlijkheid vroeg. Vakbekwaamheid en een boekenwijsheid waren daarom onvoldoende. Sociaal werkers moesten zich kunnen inleven in de wereld en moeilijkheden van anderen. ‘Wie altijd alles en iedereen uit eigen oogpunt beziet, is voor maatschappelijk werk ongeschikt.’ Ze streefde naar meer begrip tussen de burgerij en de arbeiders. Zo hoopte ze dat een klassenstrijd voorkomen kon worden en mensen uit verschillende maatschappelijke klassen elkaar als vrienden gingen ontmoeten.

Tegelijkertijd vroeg volksopvoeding om strengheid. De sociaal werkers moesten de norm stellen voor de sociale en culturele verheffing van de arbeiders. Knappert, Lulofs en Mercier waren daarin nadrukkelijk kinderen van hun klasse. Zij wilden de meisjes leren hoe je een gezin netjes kon kleden, zuinig met geld omging en een eenvoudige maar voedzame maaltijd bereidde. Dat stond haaks op hun ideaal van gelijkwaardigheid, maar was zeker voor Knappert juist de voorwaarde om die gelijkwaardigheid ooit mogelijk te maken.

Die norm had echter een pedagogische bedoeling. Door mensen in aanraking te brengen met het beste wat kunst, cultuur en natuur te bieden hadden, kon gevoel voor schoonheid worden ontwikkeld. Zo wilde Knappert dat arbeiders ontroerd raakten door muziek, literatuur en schilderkunst en stil werden van de natuur. Dat deed ze niet om hun iets op te leggen, maar om zelfrespect in hen wakker te maken.

Lulofs, Mercier en Knappert vonden maatschappelijk werk bij uitstek geschikt voor vrouwen. Zij zagen vrouwelijke eigenschappen als zorgzaamheid, verantwoordelijkheidsgevoel en moreel besef niet als een beperking, maar als een maatschappelijke kracht. Sociaal werk bood vrouwen uit de burgerij een manier om een zinvol bestaan op te bouwen buiten het gezin, terwijl zij tegelijkertijd konden bijdragen aan het bestrijden van de armoede en sociale ongelijkheid in de samenleving.

In hun visie moest het maatschappelijk werk dan ook worden gebaseerd op eigenschappen die traditioneel met vrouwelijkheid werden verbonden. Dat betekende niet dat het werk vrijblijvend was. Juist omdat vrouwen volgens hen een bijzondere morele gevoeligheid hadden, moesten zij het sociale werk serieus nemen en zich er grondig op voorbereiden.

Door maatschappelijk werk te verbinden met vrouwelijke eigenschappen creëerden deze vrouwen ruimte voor zichzelf in het publieke domein. Tegelijkertijd legden zij daarmee de basis voor een belangrijk uitgangspunt van het latere vak: de persoon van de maatschappelijk werker zelf is het belangrijkste instrument.