‘De taboes moeten plat’

Zijn boek Heilige huisjes is geboren uit frustratie. Kaj Brens ergerde zich in 2015 na de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo aan de commentaren in pers en politiek. Ook in zijn persoonlijke omgeving trof hij mensen aan die niet wilden erkennen dat het om religieus geweld ging. 

Om die zwarte januaridag nog even terug te halen: twee gewapende broers drongen in Parijs de burelen van het satirische weekblad Charlie Hebdo binnen. Ze vermoordden twaalf mensen. Getuigen hoorden Saïd en Chérif Kouachi zeggen dat ze de profeet wilden wreken. Mohammed was meer dan eens op de hak genomen door de cartoonisten van het weekblad. De daders werden na een dagenlange klopjacht door de politie doodgeschoten.

Waarom frustreerden de reacties u zo? 

‘Het lag er voor mij zó dik bovenop dat religie ermee te maken had. Maar dat werd weggewuifd. In de analyses ging het over sociaal-economische achterstelling en opgroeien in de banlieues. Over psychische gesteldheid en westerse interventies in de islamitische wereld, over juist het gebrek aan religieuze kennis bij de daders. Bij debatten in de Tweede Kamer, niet alleen na Charlie Hebdo, maar ook na Bataclan (aanslag in november 2015, red.) en Zaventem (maart 2016, red.) waren er politici, vooral van de links-progressieve vleugel, die er echt van alles bijhaalden om de aanslagen te duiden. Van alles, behalve religie. Het is verkeerd om dat buiten beschouwing te laten. Als je de werkelijke oorzaken van dit soort geweld niet onder ogen wilt zien, kom je nooit aan de oplossing toe. De heilige teksten kun je niet veranderen, de interpretaties wel. Die zeggen soms meer over de lezer dan over de teksten.’ 

Waar komt die ontkenning door anderen vandaan, denkt u? 

‘Om de overleden Brits-Amerikaanse historicus Bernard Lewis aan te halen, en ik parafraseer: sinds de westerse mens steeds meer is geseculariseerd, beseffen we niet langer dat anderen nog wel gedreven kunnen worden door religie. Dat lijkt me een goede verklaring.  

Deels is het ook politieke correctheid. Men wil Geert Wilders niet in de kaart spelen. Het is koren op de molen van rechts om te zeggen dat moslims gewelddadig zijn. Maar door een tegenovergestelde positie in te nemen, ben je eigenlijk net zo ongenuanceerd als Wilders.’ 

Na de moord op Theo van Gogh in 2004 wezen de vingers toch wel naar de islam? 

‘De dader wond er in elk geval zelf geen doekjes om. Hij zei: ik doe dit niet om een politiek statement te maken, niet omdat hij ons geitenneukers heeft genoemd en ik me als Marokkaan beledigd voel. Ik doe dit omdat hij de profeet heeft beledigd. Als mijn vader of broertje hetzelfde had gedaan, zou ik ze ook hebben vermoord, voegde hij daaraan toe. Het laat zien dat hij religieus gedreven was. Ik heb de voorbeelden niet bij de hand, maar ben ervan overtuigd: er zullen mensen zijn die zelfs dit ontkennen.’

In Heilige huisjes zet Brens zijn inspiratie bondig uiteen. ‘Wereldwijd wordt de vrijheid van meningsuiting door bekrompen theocraten ingeperkt; antisemitisme, vrouwenonderdrukking, homohaat en andere onverdraagzaamheden zijn nog altijd voorhanden in confessionele kringen; geopolitieke conflicten worden heviger en vijandiger door religieuze bemoeienis; theocratieën voeren nog altijd een open strijd tegen de meest basale mensenrechten; en tot slot blijven islamapologeten en cultuurchristenen de oorzaak van al deze problematiek miskennen.’ 

Wilt u heilige huisjes omverblazen? 

‘De taboes moeten plat. De titel komt voort uit het besef dat het door de eeuwen heen heel gevaarlijk is geweest, zowel in de christelijke als in de islamitische wereld, om kritiek te leveren op de orthodoxie. Dat kon verbanning opleveren, je tong kon afgesneden worden, het kon je de kop kosten.  

Tegenwoordig zie je dat veel vermeende godslasteraars ook in Europa hun leven niet zeker zijn. Denk aan de fatwa die ayatollah Ruhollah Khomeini in 1989 over schrijver Salman Rushdie uitsprak. In 2022 werd er daadwerkelijk een aanslag op hem gepleegd in de Verenigde Staten. Toen zag je opnieuw een hardnekkig mechanisme. Journalisten, politici en wetenschappers ontkenden dat er religie aan ten grondslag lag. Ik citeer in mijn boek Bert Wagendorp die enkele dagen na de aanslag in de Volkskrant schreef dat Khomeini’s fatwa niet op religieuze grondslag rustte maar politiek was ingegeven. 

Een ander recent voorbeeld is Salwan Momika, een Assyrische vluchteling uit Irak. Hij demonstreerde in Zweden door korans te verbranden en werd in 2025 nota bene in zijn eigen woning vermoord.’ 

Burgemeester Ahmed Marcouch verbood koranverbranding in 2024 in Arnhem. Hoe kijkt u daarnaar? 

‘Ik begrijp dat hij als bestuurder verantwoordelijkheden heeft. Maar door zoiets te verbieden, of het nou om de Koran of de Bijbel gaat, kies je de verkeerde kant van het argument. Het verbieden van godslastering om gevoelens te beschermen, dat blijft religieuze censuur. Daar ben ik sterk op tegen. Je moet je achter het vrije woord scharen. En daarbij mag religie geen uitzonderingspositie innemen.’ 

Ook niet als er ongeregeldheden dreigen? 

‘Korans verbranden is onsmakelijk, maar het moet kunnen. Net als blasfemie, zoals de woorden van Theo van Gogh. Als je een multiculturele samenleving wilt, dien je ermee om te kunnen gaan dat mensen opvattingen hebben waar jij het niet mee eens bent of die krenkend zijn. Dan is het niet aan jou of aan jouw God om met geweld te dreigen of het te gebruiken.’ 

Bent u zelf religieus? 

‘Ik ben religieus noch antireligieus opgevoed. Het heeft voor mij nooit een grote rol gespeeld. Ik denk dat de interesse bij mij is ontwaakt tijdens mijn studie. Als je geschiedenis studeert, kun je niet om de rol van de kerk heen. Ik raakte erg geïnteresseerd in het werk van de Brits-Amerikaanse essayist en schrijver Christopher Hitchens. Hij is in 2011 overleden, maar maakte indertijd deel uit van een stroming die het nieuwe atheïsme werd genoemd. Het ging om religiekritische schrijvers.’

Wat is religie volgens u? 

‘Volgens mij wordt daar al anderhalve eeuw over gediscussieerd en is het een ongrijpbaar begrip. Ik geloof dat er nu een consensus bestaat dat het niet te definiëren is. Het wordt al gauw te breed of te nauw. Laat ik het zo zeggen: religie is wat de mensen ervan maken.  

Voor mij is de tekst belangrijk: wat staat er in de heilige teksten? En wat zegt de geschiedenis, wat zegt het gezag, wat vertellen de predikers en wat is het geloof van de gemiddelde gelovige?’ 

Heilige huisjes is geboren uit frustratie. Wel met plezier geschreven? 

‘Ik vond het enorm interessant om onderzoek te doen. En ik heb het zeker met plezier geschreven.’ 

Na een korte stilte, glimlachend: ‘Neem nou de soevereiniteit van Vaticaanstad, vastgelegd bij het Verdrag van Lateranen in 1929. Het was een deal van de katholieke kerk met Benito Mussolini, een pact met de fascisten. Dat kun je toch niet bedenken.’ 

U neemt christelijk en islamitisch geweld als uitvalsbasis. Waarom die keuze? 

‘Het zijn wereldwijd de twee grootste godsdiensten, veruit zelfs. Het jodendom, dat ook tot de abrahamitische religies behoort, is een stuk kleiner. Je hebt het over ongeveer 2,5 miljard christenen, 2 miljard moslims en 16 miljoen Joden. Daar komt nog eens bij dat Joden historisch gezien eigenlijk altijd een minderheid zijn geweest. Ze hebben weinig politieke zeggenschap gehad. Dus misschien waren ze wel onverdraagzaam, maar dat konden ze dan vanwege de schaalgrootte niet afdwingen.’ 

Het dagelijks nieuws over geweld van de staat Israël bracht u niet in de verleiding? 

‘Het conflict daar begon met een stuk grond. Ik schrijf over de rellen die in 1886 uitbraken in Petach Tikwa, een van de eerste Joodse landbouwnederzettingen, nadat een Joodse boer de ezel van zijn Arabische buurman had meegenomen omdat die op zijn erf graasde. Maar inderdaad, wat begon als een gevecht tussen twee nationalismen, heeft mettertijd een religieuze component gekregen. Die is meer en meer op de voorgrond komen te staan. Ik besteed er in mijn boek aandacht aan, maar heb mijn focus gelegd op de grootste wereldgodsdiensten.’ 

Hoe kwam het dat christelijke Jodenhaat veranderde in etnisch antisemitisme? 

‘Religieuze Jodenhaat, anti-judaïsme, bestond natuurlijk al lang, ingegeven door de gedachte dat het de Joden waren die Christus aan het kruis wilden. Het veranderde toen in de late Middeleeuwen in Spanje tienduizenden joden onder dwang werden bekeerd. Zij, de conversos, gingen voortaan naar de kerk. Ze werden in naam en uiterlijk vertoon christen. Maar wat bleek? Ondanks hun bekering hoorden ze nergens bij. Ze werden uitgesloten van allerlei beroepen, zoals dat voor niet-bekeerde joden al jaren had gegolden. Maar conversos waren geen joden meer. Je zag dus dat de afkomst steeds belangrijker werd. Zo voltrok zich een transformatie van religieuze naar etnische Jodenhaat.  

Je kunt er ook nog iemand als Maarten Luther bij betrekken, die zei: het Joods zijn is in hun merg en been getrokken. Het zit vanaf de geboorte in hen, en dat is een obstakel voor toetreding tot het christendom.’ 

En in de moslimwereld? 

‘In de islamitische wereld komt die ontwikkeling naar etnisch antisemitisme later, vanaf de negentiende eeuw. Dan worden diverse christelijke mythes door moslims geadopteerd. Het bloedsprookje bijvoorbeeld, dat vertelt dat Joden voor allerlei rituele doeleinden bloed van anderen drinken. Of de Protocollen van de Wijzen van Sion, de complottheorie dat een Joodse elite in stilte bijeenkomt om de wereldheerschappij voor te bereiden.  

De christelijke Jodenhaat is tegenwoordig vooral seculier. De meeste antisemieten zullen zich niet meer op de Bijbel beroepen. Daarentegen is Jodenhaat in de moslimwereld weer religieuzer geworden. Die tendens is vooral ingezet nadat in de jaren dertig van de vorige eeuw de grootmoefti van Jeruzalem, Amin al-Hoesseini, de mythe van de eeuwige vijand nieuw leven inblies. Die mythe gaat terug naar 622, toen Mohammed naar Medina vluchtte en daar met Joodse stammen een niet-aanvalsverdrag sloot. Die afspraak werd, althans volgens islamitische bronnen, door de Joden geschonden. Het toont aan, zeggen zij, dat Joden de islam altijd al vijandig waren gezind. 

Dat is specifiek een religieuze kijk op de geschiedenis. Je moet de Hadith (de overlevering van de woorden en daden van Mohammed, red.) en de Sira (de biografieën van de profeet, red.) volgen om tot die conclusie te komen.’ 

Maarten Luther – begin deze eeuw door kijkers van ZDF gekozen tot de op een na grootste Duitser aller tijden, achter bondskanselier Konrad Adenauer – werd met het klimmen der jaren steeds uitgesprokener. In Over de Joden en hun leugens (1543) schreef hij over ‘addergebroed, wiens synagogen systematisch verbrand en vernietigd’ moesten worden. Adolf Hitler liet het boek(je) in 1935 herdrukken. Drie jaar later kwam het in de Kristallnacht, van 9 op 10 november, daadwerkelijk tot zo’n explosie van geweld.  

De nazi’s maakten voor hun propaganda driftig gebruik van de kerkhervormer onder het motto Hitlers Kampf und Luthers Lehr, des Deutschen Volkes Gute Wehr. Vrijwel alle anti-Joodse maatregelen van de asmogendheden hebben trouwens een precedent in de christelijke geschiedenis, schrijft Brens. Van het verbod op gemengde huwelijken tot pogroms, getto’s en een verplicht herkenningsteken (verordonneerd tijdens het Vierde Lateraans Concilie in 1215). En, stelt de auteur: ‘Christelijke Jodenhaat was een belangrijke voorwaarde voor Auschwitz.’ 

Kunt u dat uitleggen? 

‘Ik beweer niet dat het de oorzaak was, laat dat duidelijk zijn. Het was een voorwaarde. De transformatie naar etnische Jodenhaat, waarin het christendom een belangrijke rol speelde, is een niet weg te denken erfenis. Het bloedsprookje is bijvoorbeeld veelvuldig gebruikt in nazi-propaganda. Ik haal ook diverse nazi-bronnen aan die duidelijk maken dat hun gedachtegoed noodzakelijkerwijs voortkwam uit de onvoltooide revolutie van Luther. Hitler maakte op een cynische manier gebruik van het christendom.’ 

Enkele jaren na de oorlog zou de Wereldraad van Kerken de kwalijke rol ten aanzien van het antisemitisme erkennen en herzien, vult Brens aan. Hij citeert in Heilige huisjes de lutherse theoloog en verzetsstrijder Martin Niemöller, die zegt: ‘Het christendom in Duitsland draagt een grotere verantwoordelijkheid tegenover God dan de nazi’s, de SS en de Gestapo.’ 

Wat was de rol van de islam? 

‘De islamitische wereld heeft zich in de geschiedenis niet schuldig gemaakt aan zoiets groots en bloedigs als de Holocaust. Al voerden de moslims in 1066 in Granada wel de eerste pogrom op het Europese continent uit. Daarbij vielen vierduizend doden.  
Maar als we het over de Tweede Wereldoorlog hebben: de nazi’s sloten een verbond met grootmoefti al-Hoesseini, die eind jaren dertig al wapens uit Duitsland had gekregen. Hij vluchtte in 1941 voor de Britten naar Berlijn, leende zich daar voor de nazi-propaganda die de Arabische wereld moest bewerken en rekruteerde moslims voor de SS.  

Na de oorlog werd de grootmoefti in Egypte als een held ontvangen door onder meer de Moslimbroederschap. Hitler en nazi-Duitsland mochten dan voorbij zijn, al-Hoesseini zou de strijd voortzetten, zo werd beloofd.’ 

Religie is een kwestie van interpretatie, schrijft u. Welke interpretaties zijn van u? 

‘Ik probeer in het boek zoveel mogelijk weg te blijven bij eigen interpretaties. Dat doe ik vooral door te wijzen naar die van anderen, aangevuld met en ondersteund door historische en recente voorbeelden. Neem Paul Hill, voormalig dominee. Hij was de anti-abortusactivist die in 1994 bij een kliniek in Florida de arts John Britton en diens lijfwacht doodschoot. Hill vond inspiratie in het zesde gebod. Dat gebod verbiedt weliswaar moord, maar volgens de interpretatie van Hill gebiedt het ook het voorkomen van moord. Dat is wat hij naar eigen zeggen dus deed.’ 

Bevat het boek wel eigen boodschappen van de auteur?

‘Behalve de stelling dat religieus geweld bestaat? Nou, de afgelopen jaren heb ik de opkomst gezien van wat cultuurchristendom wordt genoemd. Daarbij draait het om mensen die over het algemeen zelf niet geloven in de bijbelse God of de wederopstanding, maar die wel geloven in de culturele en morele kracht van het christendom, zoals zij die waarnemen. Hun conclusie komt er zo’n beetje op neer dat de moderne verworvenheden en vrijheden die we heden ten dage genieten, stuk voor stuk producten zijn van tweeduizend jaar christendom. Dan hebben ze het over de democratische rechtsstaat, mensenrechten, feminisme, burgerrechten. Je ziet het vooral aan de rechts-conservatieve kant.  

Mijn opvatting is dat veel van die vrijheden nou juist bevochten moesten worden op het geloof. Ik zie de vrijheid van meningsuiting niet als een kerkelijk of christelijk product. Het homohuwelijk evenmin. Dat werd en wordt juist bestreden door de overgrote meerderheid van de kerken. Wat ik dus ook duidelijk wil maken: we zijn weliswaar beïnvloed door het christendom, wat niet zo gek is met zo’n lange geschiedenis, maar de moderne samenleving is echt niet louter op de Bijbel geënt.’