Afrikaners waren een uitverkoren, maar bang volk

De Voortrekkers waren Afrikaners die in de jaren 1830 het voortouw hadden genomen om te ontsnappen aan het Britse juk en vijandige zwarte stammen. Hun barre tocht uit de Kaapprovincie noordwaarts staat bekend als de Grote Trek. Het waren woelige tijden in zuidelijk Afrika, gekenmerkt door massale volksverhuizingen. Deels had de chaos te maken met de Britse koloniale aspiraties in zuidelijk Afrika. Maar ook de Zoeloes lieten zich niet onbetuigd. Onder de in 1828 overleden koning Shaka hadden zij in korte tijd een reusachtig rijk opgebouwd door de naburige volken op gewelddadige wijze in te lijven of te verdrijven.

Piet Retief was de leider van een groep Voortrekkers die met ossenwagens de Drakensbergen waren overgestoken, waarna ze in het Zoeloe-koninkrijk aankwamen. Ze onderhandelden daar op 6 februari 1838 in het paleis van Shaka’s opvolger Dingane over een stuk land dat zij zouden mogen gebruiken om zich te vestigen. Toen alles in kannen en kruiken leek, werd de Afrikaner delegatie van een man of zeventig plotseling aangevallen door Zoeloekrijgers – en vermoord. Daarna zond Dingane zijn mannen naar de Bloukransrivier, waar een volgende slachting plaatsvond onder enkele honderden Voortrekkers en hun gezinnen. Vanaf 9 december bereidden de resterende Voortrekkers zich voor op de finale veldslag bij de Ncomerivier. Ze hadden hun huifkarren in een cirkel geplaatst, een goed te verdedigen laager. In tegenstelling tot hun belagers beschikten ze over vuurwapens. Zeven dagen later, vroeg in de ochtend, vielen de Zoeloes aan. Ze opereerden volgens de beproefde buffelkopformatie, met jonge, onbevreesde krijgers in de twee punten. De Voortrekkers openden het vuur.

Toen uren later de kruitdampen waren opgetrokken, was de rivier roodgekleurd – de Ncomerivier was nu Bloedrivier. Duizenden Zoeloes waren gesneuveld, terwijl er aan Afrikaner zijde slechts enkele lichtgewonden waren. Deze wonderbaarlijke gebeurtenis werd de hoeksteen van het Afrikaner nationalisme: God had de gebeden verhoord. De Voortrekkers kwamen vervolgens hun belofte na en openden in 1841 de Geloftekerk in Pietermaritzburg, als symbolische erkenning van het pact. Sindsdien is 16 december een heilige datum op de Afrikaner kalender. Zelfs in het nieuwe Zuid-Afrika is het nog steeds een officiële feestdag. Alleen is de naam van Geloftedag veranderd in Dag van Verzoening.

De uitverkiezingsgedachte wortelt diep in het calvinisme dat de Nederlandse kolonisten meebrachten naar de Kaap. Net als de Israëlieten in het Oude Testament zagen ze zichzelf als een volk dat door God uit Europa was geroepen om een beschaving te brengen in het donkere continent. De Grote Trek was vergelijkbaar met de Joodse Exodus. De Voortrekkers geloofden dat ze Gods ‘verbondsvolk’ leidden, van de Britse overheersing in de Kaap naar het beloofde land.

De Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK) speelde een cruciale rol in het codificeren van dit idee. De apartheid, die in 1948 officieel werd ingevoerd, werd niet alleen als politiek beleid gepresenteerd maar tevens als goddelijk mandaat – de scheiding der volkeren was Gods bedoeling. In een toespraak bij het Bloedrivier-monument in 1938 zei Daniël François Malan, leider van de Nationale Partij die de apartheid tien jaar later officieel zou invoeren: ‘Bij Bloedrivier stond u op heilige grond. Hier werd beslist over de toekomst van Zuid-Afrika als beschaafd christelijk land en over het voortbestaan van het verantwoordelijke gezag van het blanke ras.’ Het was geen uitzondering: generaties Afrikaner politici herhaalden dezelfde boodschap. De apartheid was niet alleen een politiek project, maar een goddelijke opdracht – en wie haar ondermijnde, ondermijnde Gods wil.

Het idee van een uitverkoren volk had evenwel zware averij opgelopen tijdens de Anglo-Boerenoorlog die tussen 1899 en 1902 in grote delen van het land woedde. De aanleiding was meervoudig: de Britten wilden de hegemonie in zuidelijk Afrika vestigen, en de rijke goudvelden van de Witwatersrand – gevonden in 1886 en snel uitgegroeid tot de grootste goudproductie ter wereld – maakten de Transvaal een te verleidelijk doelwit. President Kruger, die zijn macht mede ontleende aan handelsprivileges in Johannesburg, stond de Britten in de weg. Het was een combinatie van imperialisme en economisch gewin.

Alhoewel de Boeren met redelijk succes guerrillatactieken toepasten en hulp kregen van onder meer Ierse, Russische en Nederlandse vrijwilligers, waren ze in tegenstelling tot 1838 niet opgewassen tegen de militaire overmacht. De Britten gingen rücksichtslos te werk. Ze pasten de tactiek van de verschroeide aarde toe en brandden zo’n 67.000 Afrikaner boerderijen af. Ook sloten ze 93.940 Afrikaner vrouwen en kinderen op in concentratiekampen, waar de omstandigheden dermate erbarmelijk waren dat er bijna 28.000 kampbewoners, voornamelijk kinderen, om het leven kwamen. De oorlog liet een ontredderd volk achter.

Een van de leden van een Afrikaner Boerencommando die de Britse opmars moesten stuiten, was de 35-jarige Nicolaas van Rensburg. Hij wordt beschreven als een opmerkelijke soldaat. Zo zou hij nooit een vuurwapen hebben beroerd, maar was hij wel veelvuldig aan het front te vinden. Hij werd vooral bekend om zijn visioenen. Kort nadat de eerste schoten in oktober 1899 waren gelost, voorspelde hij al het roemloze einde van de oorlog: ‘Ik zie onze mannen over de donkere grond vluchten. Dan zie ik onze vrouwen en kinderen met honderden en duizenden op een kluitje. Ik kan de kinderen horen huilen. De vrouwen waren ook vol verdriet en wanhoop, en terwijl zij worden opgejaagd, zie ik onze huizen en akkers branden. Een vuurgloed van horizon tot horizon, alles onder de rook en vlammen … Het was verschrikkelijk.’ Van Rensburg kwam tijdens de oorlog onder de hoede van de beroemde generaal Koos de la Rey, die hem hoog inschatte. ‘Siener’ had ontelbare visioenen, waarvan er vele uitkwamen. Zo zag hij het spookbeeld van zijn eigen familie die gevangen werd genomen. Twee van zijn dochters zouden inderdaad overlijden in een concentratiekamp. Later, na de oorlog, droomde hij dat generaal De La Rey zijn opwachting maakte in een met bloemen opgetuigd rijtuig. In diezelfde droom verscheen het nummer 15 als significant. Een maand later, op 15 september 1914, werd De la Rey bij een wegversperring abusievelijk door de politie doodgeschoten. Siener had hem gewaarschuwd.

In totaal deed Siener van Rensburg zo’n zevenhonderd voorspellingen, die zijn dochter Anna in de loop der jaren met pen in een boek optekende. Ze waren verpakt in de bombastische taal van het Oude Testament, met apocalyptische beelden die ontleend leken aan de Openbaring van Johannes. Sommigen schrijven Van Rensburgs visioenen toe aan epileptische hallucinaties. De man zelf beschreef de toestand in zijn brein als ‘wolken en een soort mist, gevolgd door een geleidelijk verdwijnen van de waas, waarna ik met grotere helderheid kon zien.’

Siener van Rensburg overleed in 1926. Zijn profetieën verbeeldden het tegenovergestelde van het triomfalisme van Bloedrivier: de angst voor vernietiging. Het feit dat zijn naam nog altijd voortleeft is vooral te danken aan zijn meest spectaculaire voorspelling: die van een apocalyptische confrontatie tussen wit en zwart.

Die voorspelling is nog niet uitgekomen, maar op een godvrezend volk als de Afrikaners maakte ze veel indruk. Het ‘einde der tijdenmotief’ ging een eigen leven leiden – ook in de politiek en op universiteiten. De Universiteit van Pretoria had bijvoorbeeld het rechts-radicale Afrikaner Studentefront, waar Donald Pols, later directeur van Milieudefensie en beoogd topman bij Tata Steel, lid van was. Toen in de vroege jaren negentig duidelijk werd dat de apartheid ten einde liep en zwart meerderheidsbestuur onvermijdelijk was, kwamen extreem-rechtse Afrikaner groepen in verzet. De meest in het oog springende was de Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) van Eugène Terre’Blanche, opgericht in 1973. In de hoogtijdagen van de onderhandelingen, begin jaren negentig, had de beweging naar eigen zeggen zeventigduizend leden. Terre’Blanche beloofde een ‘heilige oorlog’ als het ANC aan de macht zou komen.

In 1993 stormden AWB-leden het World Trade Centre in Kempton Park binnen, waar de onderhandelingen over het nieuwe Zuid-Afrika plaatsvonden. Ze reden met een gepantserd voertuig door de glazen gevel, bezetten de vergaderzaal, bedreigden de afgevaardigden en beschadigden het gebouw. In 1994, kort voor de eerste democratische verkiezingen, pleegde de AWB bomaanslagen in onder meer Johannesburg, Pretoria en Germiston – 21 mensen kwamen daarbij om het leven. De verkiezingen gingen gewoon door. Kort daarna probeerden AWB-leden het thuisland Bophuthatswana te verdedigen, maar dat liep op een fiasco uit: drie leden werden gedood door de lokale politie, terwijl fotografen de beelden van de om genade smekende mannen vastlegden. Het was het einde van de AWB als serieuze militaire macht.

Een andere clandestiene organisatie was de Boeremag, die in 2002 een serie bomaanslagen pleegde en plannen had voor een staatsgreep. De leiders werden veroordeeld tot lange gevangenisstraffen. Het waren de laatste stuiptrekkingen van gewapend Afrikaner verzet.

Het ‘einde der tijdenmotief’ ging ook een leven leiden in de literatuur. Karel Schoeman zette de toon met zijn in 1972 verschenen roman Na die geliefde land, over een Afrikaner die na een lange periode in Europa terugkeert naar zijn geboorteland en een Zuid-Afrika aantreft dat volledig is veranderd: het witte leven is verdwenen, de boerderijen zijn vervallen. Het boek is een langzame, melancholische rouwstoet door een landschap van verlies. De boodschap was ondubbelzinnig: de Afrikaner wereld zoals die was, is voorbij. In het nieuwe millennium grepen christennationalistische schrijvers het thema op in een grovere vorm. Zo schetst Die nege kerse van Magriet (2006) door B.P.J. Erasmus een verontrustend toekomstbeeld van een land waarin corruptie en zwart wanbestuur worden beloond. Beslissing in die Karoo (2011) door Sebastiaan Biehl speelt in een fictieve versie van het Afrikanerdorp Orania, hier Eendrag geheten, waar de belaagde Afrikaners naartoe vluchten als er een rassenoorlog uitbreekt.

In het overheersende narratief spelen plaasmoorde een grote symbolische rol – dodelijke aanvallen op boerderijen die in witte handen zijn. Afrikaner belangengroepen zoals AfriForum bestookten de buitenlandse publieke opinie met rapporten, in de hoop het lot van de Afrikaner Boeren op de internationale agenda te krijgen. Dat lukte voor het eerst in 2018, toen AfriForums Ernst Roets in een interview met Tucker Carlson voor Fox News gewag maakte van moordpartijen en grondonteigening. Elon Musk verkondigde dezelfde boodschap op X. En president Trump stelde vorig jaar dat ‘witte boeren meedogenloos worden afgeslacht’, waarna Afrikaners de vluchtelingenstatus kregen in de Verenigde Staten. Uiteindelijk kwamen er 7727 naar de VS tussen november 2025 en juli 2026. Hadden Musk en Trump gelijk? De cijfers wijzen uit dat het aantal witte boeren dat de afgelopen jaren om het leven is gebracht juist is afgenomen. Gemiddeld werden er tussen 2014 en 2024 60 boeren per jaar vermoord. In 2023 waren dit er 50, het jaar erna 30. Dit is een fractie van het totaal aantal jaarlijkse moorden in Zuid-Afrika, dat rond de 27.000 schommelt. Wat betreft de landkwestie: er is tot nu toe nog geen grond afgenomen van witte boeren zonder compensatie. Wel is er een controversiële wet aangenomen die ‘onteigening zonder compensatie’ toestaat.

In Zuid-Afrika zelf leeft het apocalyptische denken voort, zij het op een laag pitje zolang de situatie niet al te bedreigend is. De Suidlanders, opgericht in 2006, claimen een ledental van 130.000 en presenteren zich als een legale organisatie voor burgerbescherming in geval van ‘geweld, anarchie of burgeroorlog’ – scenario’s die ze rechtstreeks ontlenen aan Siener van Rensburg. Ze zijn geen representatief Afrikaner geluid; vergeleken met de invloedrijke belangenorganisatie AfriForum, die juridisch en politiek opereert, zijn ze een marginale groep bittereinders. Maar ze zijn wel de meest zichtbare dragers van het apocalyptische narratief: de overtuiging dat de eindstrijd tussen wit en zwart onvermijdelijk is, en dat de standvastige, gewapende christenen zich uiteindelijk zullen moeten terugtrekken in een laager – of die nou Bloedrivier, Orania of Eendrag heet. Daar zullen ze zich, net als de Voortrekkers in 1838, tot het uiterste verdedigen tegen de overmacht, in de hoop dat God zich wederom over hen zal ontfermen als zijn uitverkoren volk.