Akbar de Grote: tolerante keizer in India

Op 24 januari 1556 keek vader Humayun op het dak van zijn bibliotheek naar de sterren toen plots de oproep tot gebed klonk. Hij haastte zich de trap af, maar struikelde en brak zijn nek. Akbar was net dertien, kon nog geen snor laten staan, maar werd onmiddellijk tot de nieuwe padisjah (koning der koningen) gekroond. Wachten was te riskant. Het Mogolrijk was omringd door ambitieuze koninkrijken. En ook binnen de landsgrenzen waren er genoeg gegadigden die een stuk van de taart wilden.

Aanvankelijk regeerde Akbar met hulp van Bairam Khan, een oude vertrouweling van zijn vader. Als regent hield hij de binnenlandse gelederen gesloten en wist hij een enorme aanval uit het oosten af te slaan. Maar zodra de achttienjarige Akbar voelde dat Khan te veel macht naar zich toetrok, stuurde hij hem op bedevaart naar Mekka en nam hij zelf de touwtjes in handen.

Akbar zou bijna vijftig jaar regeren. Hij was sterk gebouwd, moedig, in zijn jonge jaren soms roekeloos, alsook een briljant strateeg. Onder zijn bewind verdrievoudigde het Mogolrijk in omvang. Zoals onder zijn voorgangers bestond het Mogolleger allereerst uit Turkse en Oezbeekse ruiters, snel en dodelijk met pijl en boog. Naar goed Indiaas gebruik voegde Akbar daar oorlogsolifanten aan toe. Hij beschikte bovendien altijd over de nieuwste artillerie.

Van de talloze veldslagen die Akbar won, spreekt het beleg van Chittor Fort wellicht het meest tot de verbeelding. Het enorme bolwerk van muren en torens op een steile 180 meter hoge heuvelrug was het grootste fort in heel India. Het beleg duurde vijf maanden.

Akbar bracht niet alleen zijn leger, maar ook duizenden arbeiders naar het front. In een zigzagpatroon groeven zij loopgraven richting het fort. Als mieren kropen ze dichterbij tot ze in februari 1568 met een enorme lading buskruit een gat in de muren wisten te slaan. Akbars manschappen en olifanten stormden naar binnen. Toen duidelijk werd dat de strijd verloren was, stortten zo’n driehonderd Chittor-vrouwen zich in het vuur. Jauhar was een oude regionale traditie: liever de dood dan mogelijk onteerd.

Akbar deed de rest. Alle vijandige soldaten werden gedood en ook zo’n 30.000 burgers. Vrouwen en kinderen werden als slaaf afgevoerd. Het was de enige keer dat Akbar zich zo meedogenloos toonde en een bloedbad aanrichtte. Vermoedelijk uit wraak voor de enorme verliezen die hij leed gedurende het beleg én als waarschuwing voor iedere toekomstige opponent. Wat de reden ook was, het werkte.

Chittor Fort was een van de vele verdedigingswerken in de noordwestelijke deelstaat Rajasthan, thuishaven van de tribale Rajputs, die net zo vaak onderling vochten als met hun externe vijanden. Na de val van Chittor maakte Akbar afspraken met de meeste leiders, trouwde hun dochters, en maakte Rajasthan een cruciaal deel van het Mogolrijk.

En niet alleen Rajasthan. Toen Akbar zijn 34ste verjaardag vierde, reikte het Mogolrijk van de Perzische grens tot de Golf van Bengalen, en van de Himalaya tot Maharashtra in het hart van India. Een immens gebied van bergen, vlaktes, steden en woestijnen, dat een thuis bood aan tientallen volkeren, talen en religies.

In haar essay Akbar the Great – The Ultimate Renaissance Ruler betoogt de Britse theologe en India-expert Jessica Frazier dat het genie van Akbar niet zozeer lag in het veroveren van een enorm grondgebied, maar vooral in het consolideren daarvan. Akbar legde het fundament van het rijk dat tot 1857 zou bestaan. 

Allereerst voerde hij een ingrijpende administratieve hervorming door. De rijkdom van Noord-India ligt in haar landbouw. De vruchtbare Gangesvlakte is goed voor twee tot drie oogsten per jaar. Akbar liet elk veld meten, berekende de gemiddelde opbrengst over tien jaar en bepaalde op basis daarvan wat een boer jaarlijks aan belasting moest betalen. Dat deed die boer aan een door Akbar benoemde gouverneur. Zoals voorheen was dat meestal een officier die was beloond voor trouwe diensten.

Echter, anders dan voorheen, was diensinkomen niet langer afhankelijk van wat hij ophaalde, hetgeen makkelijk tot uitbuiting leidde. Onder Akbar ontving de gouverneur een riant salaris van het centrale gezag. In ruil daarvoor zorgde hij voor het innen en afdragen van belastinggelden en hield hij te allen tijde een regiment ruiters paraat, zodat het Mogolrijk razendsnel kon mobiliseren. In geval van overlijden ging het gouverneurschap niet langer over van vader op zoon, maar benoemde Akbar een ander op basis van diens kwaliteiten. De nieuwe opzet voorkwam dat een gouverneur zijn deel van het Mogolrijk belangrijker vond dan het geheel. Ook stond het Akbar toe minder afhankelijk te worden van zijn oude Turks-Mongoolse achterban en meer en meer Perzen en Hindoes op basis van hun verdiensten in het staatsapparaat op te nemen.  

Terwijl zijn grootvader en vader vanuit Agra regeerden, bouwde Akbar een nieuw onderkomen zo’n 35 kilometer verderop, in Fatehpur Sikri. De reden? Daar bevond zich de graftombe van de soefiheilige Salim Chishti, naar wie hij zijn oudste zoon had vernoemd.

Akbars paleis is nog altijd een indrukwekkend complex, opgetrokken uit rood zandsteen en marmer dat, zoals zoveel Mogolbouwwerken, tot werelderfgoed werd verklaard. Maar de huidige staat valt niet te vergelijken met de pracht en praal ten tijde van Akbar, toen alle muren waren beschilderd met fresco’s en alle vloeren bedekt met kleurrijke tapijten.

‘Agra en Fatehpur zijn twee geweldige steden,’ schreef een zestiende-eeuwse Engelse reiziger. ‘Beide zijn groter dan Londen en dichtbevolkt. De koning heeft 100 olifanten, 30.000 paarden, 1400 tamme herten, 800 concubines, luipaarden, tijgers, buffels, hanen en haviken – heel vreemd om te zien.’ De aantallen zijn vermoedelijk wat overdreven, maar Akbar hield er inderdaad een flinke dierentuin en harem op na. Die laatste speelde een belangrijke rol in het smeden en in stand houden van politieke allianties.
Akbar moedigde intellectueel debat aan. In Fatehpur Sikri bouwde hij een speciale hal waar theologen, filosofen en vrijdenkers welk onderwerp dan ook konden bespreken. Vanzelfsprekend was er aan het hof ook ruimte voor vertier. Elke avond traden zangers, muzikanten, dichters of verhalenvertellers op. Een van de populairste vertellingen was de Hamzanama, een Perzisch heldendicht over Hamza die ten tijde van de profeet Mohammed de wildste avonturen beleefde met prinsessen, tovenaars en demonen.

Akbar bedacht dat het verhaal nog veel mooier en spannender kon met behulp van illustraties. Gedurende vijftien jaar werkten meer dan 100 kunstenaars aan zo’n 1400 schilderijen die tijdens de voordracht werden vertoond – een soort cinema avant la lettre. Het werd de beroemdste versie van de Hamzanama ooit én gaf een enorme boost aan de miniatuurschilderkunst. Die was komen overwaaien uit China en Perzië, maar werd wereldberoemd onder de Mogols. Met veel gevoel voor detail en kleur bieden de minischilderijen een beeld van het leven aan het hof, oorlog en jacht, flora en fauna. 

Maar terug naar de literatuur. Want Akbar hield het niet bij de Hamzanama. Akbar had een speciaal vertaalbureau aan het hof, waar tientallen mensen werkten. Zij vertaalden onder meer de Ramayana en Mahabharata, India’s beroemdste heldendichten, van Sanskriet naar Perzisch, zo’n tweehonderd jaar voordat die Europa bereikten.

Akbar was weliswaar moslim, maar geenszins een extremist. Integendeel, al vroeg in zijn bewind schafte hij de jizya-belasting voor alle niet-moslims af. De Rajput-vrouwen die hij trouwde, bleven hindoe en mochten hun geloof belijden zoals zij dat wensten.

Naarmate Akbar ouder werd, omarmde hij meer en meer de spirituele soefitak van de islam en de notie dat God vele namen en gezichten kent, maar uiteindelijk één en ondeelbaar is. In Fatehpur Sikri waren vertegenwoordigers van alle religies welkom: soennitische en sjiitische moslims, brahmanen, boeddhisten, jaïns en zelfs atheïsten. Naarmate Portugal zijn grip op Goa in het westen van India verstevigde, raakte Akbar ook geïnteresseerd in het christendom. Hij nodigde drie jezuïeten uit, die maandenlang aan het hof zouden verblijven. Met hun zwarte togen, kruizen en kale kruinen waren ze een exotische verschijning in zestiende-eeuws India. Aan het hof gingen ze niet zozeer in debat, maar trokken ze meteen vol van leer om andersgelovigen te bekeren. Akbar moest hen op zeker moment op het matje roepen met het verzoek anderen in hun waarde te laten. In 1582 formuleerden Akbar en zijn vele theologen zelfs een religieuze synthese met als doel de geloofsstrijd voor eens en altijd te beëindigen. Het zal niet verbazen dat zelfs de grote Akbar daar niet in slaagde. Zijn Tawhid-i-Ilahi (Goddelijke Eenheid) was maar een kort leven gegund. Toch verdient Akbar zijn eretitel als geen ander. In een tijd dat Europa werd verscheurd door haat en godsdienstoorlogen, zag Akbar eenheid in diversiteit, rijkdom in verscheidenheid. Nu de roep om een ‘sterke leider’ en ‘eigen volk eerst’ steeds luider klinkt, is hij een welkome herinnering aan een ander geluid.