Hoe zag thuisonderwijs eruit in de negentiende eeuw?
‘Welgestelde gezinnen kozen vaak voor een gouvernante, een hoogopgeleide vrouw die werd ingehuurd als privéonderwijzer. Dat was een statussymbool: je liet zien dat je in de opleiding van je kinderen investeerde. Families pronkten met gouvernantes die verschillende talen spraken of veel wisten van geschiedenis, aardrijkskunde en natuurwetenschappen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Gouvernantes hadden een ambivalente positie binnen de familie: ze stonden er officieel buiten, maar namen wel deel aan het alledaagse leven. Dat maakte hun sociale status óók dubbel. Het waren vaak vrouwen uit de middenklasse, voor wie dit werk niet de ideale optie was – dat was het huwelijk. Maar het was wel een geweldige kans om bij een rijke familie te wonen en zo een sociaal netwerk op te bouwen.’
Maakten ouders zich zorgen over een gebrek aan sociaal contact met andere kinderen?
‘Dat ze zich niet hoefden te begeven tussen kinderen uit de lagere sociale klassen, werd juist als voordeel gezien. Deze kinderen werden gesocialiseerd voor het elitaire leven: gouvernantes namen hen mee naar muziekconcerten of bezoekjes in de stad. Voor jongens werden mannelijke docenten ingehuurd. Soms waren dat zelfs professoren, die zo wat bijverdienden naast hun werk aan de universiteit.’
Was er in de lagere klassen ook sprake van thuisonderwijs?
‘Voor deze kinderen was school soms onbereikbaar: het was te ver weg, of ze moesten werken. Sommige ouders gaven hun kinderen daarom thuis les, en het kwam veel voor dat broers en zussen die taak op zich namen. Uit negentiende-eeuwse cijfers blijkt dat Nederlandse meisjes vaker geletterd waren als ze een oudere zus hadden. Ook dienstmeisjes en grootouders speelden hierin een rol, en op het platteland lapten families soms geld om samen een dorpsleraar in te huren die langs de verschillende huizen ging.’
Veranderde het thuisonderwijs door de Leerplichtwet van 1901?
‘Op het moment dat onderwijs verplicht werd, gingen de meeste Nederlandse kinderen al naar school. Privéscholing en thuisonderwijs bleven trouwens gewoon toegestaan, slechts twee tot drie procent bleef illegaal weg van school. Dat er steeds minder sprake was van thuisonderwijs had geen juridische, maar culturele oorzaak. Historici spreken van “schoolificatie” van de maatschappij: eind negentiende eeuw gaven ouders de voorkeur aan scholen. Gouvernantes werden niet afgeschaft, het fenomeen stierf uit. Ze waren niet langer een statussymbool, maar ouderwets.’
Wanneer werd thuisonderwijs verboden?
‘Dat gebeurde pas met de nieuwe Leerplichtwet van 1969. Socialistische Kamerleden drongen erop aan na de Mammoetwet van 1963, waarmee Nederland een raamwerk voor alle scholen wilde maken. Thuisonderwijs paste niet in dat moderne systeem, maar eigenlijk kwam thuisonderwijs in de jaren zestig nauwelijks voor. Het verbod werd dan ook als een cosmetische maatregel gezien. Nog altijd is thuisonderwijs in Nederland een marginale kwestie. En terwijl thuisonderwijs verboden is, blijft naschools privéonderwijs en bijles gewoon bestaan. Je zou zelfs kunnen zeggen dat die vorm van thuisonderwijs een comeback maakt door het gemak van online bijles.’
Is Nederland met dit verbod strenger dan andere Europese landen?
‘Ja, net als Duitsland en sinds 2011 ook Zweden. Maar de politieke context varieert. In Zweden zijn alt-rightpartijen de aanjagers van het verbod: zij waarschuwen voor het gevaar van moslimthuisonderwijs. In Duitsland zijn aanhangers van extreem-rechts gek genoeg juist vóór thuisonderwijs. Zij willen dat hun kinderen de Duitse scholen mijden.’
Johannes Westberg
is hoogleraar theorie en geschiedenis van het onderwijs aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij doet onderzoek naar de geschiedenis van onderwijs in Europa, met speciale aandacht voor de opkomst van grootschalig onderwijs in de negentiende eeuw.
