Deze middeleeuwse monnik schreef al over auto’s en vliegtuigen

Er kunnen machines om te varen worden gemaakt (…). Er kan een strijdwagen worden gemaakt die zich met enorme snelheid voortbeweegt, (…) zonder de hulp van enig levend wezen. Er kunnen machines om te vliegen worden gemaakt, waarin een mens zit, die louter door het draaien aan een apparaat kunstmatige vleugels in beweging brengt, net als bij vogels. Het is mogelijk een machientje uit te vinden voor het neer laten dalen of verheffen van de zwaarste gewichten. (…) Daarmee kan een man elke muur bedwingen en zichzelf of zijn kameraden uit de gevangenis bevrijden. (…) De mens zou een machine kunnen maken, waarmee hij zonder gevaar over de bodem van de zee zou kunnen lopen.

Bacon (ca.1214-ca.1292) was afkomstig uit het dorpje Ilchester in het zuidwesten van Engeland. Hij studeerde in Oxford en gaf tussen 1237 en 1245 les in Parijs, het toenmalige intellectuele centrum van Europa. Terug in Oxford trad hij toe tot de kloosterorde der franciscanen. Bacon publiceerde over theologie, filosofie, taalkunde, alchemie, astrologie en optica en genoot de bescherming van paus Clement IV.

De Engelse geleerde was de eerste Europeaan die, in zijn Opus Majus en Opus Tertium, melding maakte van het bestaan en de samenstelling van buskruit. Zijn beschrijving van een soort kinderspeelgoed, een ding ‘niet groter dan iemands duim’, gemaakt van perkament en salpeter, dat ‘het gebrul van een hevige donder’ en ‘een flits helderder dan de meest briljante bliksem’ voortbrengt, betreft onmiskenbaar een rotje. Mogelijk baseerde hij de passage op de waarneming of misschien zelfs op een demonstratie van zijn vriend Willem van Rubroeck, de Vlaamse franciscaan en ontdekkingsreiziger die in 1253 een bezoek had gebracht aan de Mongoolse hoofdstad Karakorum.

Hoewel Bacon geen melding maakt van de militaire mogelijkheden van buskruit, is een groot deel van zijn werk doortrokken van de dreiging uit het oosten. De troepen van de Mongoolse heerser Ögedei Khan, zoon van Dzjengis Khan, hadden in 1241 Polen en Hongarije veroverd en waren mogelijk doorgestoten tot de Atlantische Oceaan als Ögedei niet was bezweken aan zijn drankzucht. Bacon was ervan overtuigd dat de christelijke wereld de kennis van buiten de christelijke invloedsfeer nodig zou hebben om zich te weren tegen de Mongoolse of islamitische dreiging.

Angst voor een vijand, expansiedrift en de daaruit voortvloeiende oorlogsinspanningen zijn van oudsher aanjagers geweest voor wetenschappelijke en technische innovatie. Van de formidabele Romeinse wegenbouw voor troepenverplaatsing en de wetenschappelijke vestingbouw van Simon Stevin tot Anthony Fokkers aandeel in het succes van de Duitse luchtmacht. En van Wernher Von Brauns bijdragen aan de Duitse en Amerikaanse raketbouw tot de huidige duizelingwekkende ontwikkeling van drones en kunstmatige intelligentie op het slagveld.

In het geval van Roger Bacon resulteerde het ontzag voor de Mongoolse horden niet in concrete uitvindingen, maar het zorgde bij hem wel voor een omslag in zijn denken. De mensheid heeft altijd geprobeerd het heelal te doorgronden, maar Bacon deed dat op een manier die een voorproefje gaf van de moderne wetenschappelijke methode. Allereerst was Bacon bereid zijn eigen onwetendheid onder ogen te zien. De Latijnse vermaning ignoramus (‘we weten niet’) wordt gezien als het fundamentele inzicht dat de latere Wetenschappelijke Revolutie mogelijk maakte. Daarnaast begreep Bacon het belang van de wiskunde, die hij beschouwde als ‘de poort en de sleutel’ van de natuurwetenschappen.

Hij liep ook vooruit op de troepen met zijn nadruk op het belang van experiment en waarneming. ‘Er ligt een oneindig aantal waarheden besloten in de levende dingen’, schreef hij. Ook vernieuwend was dat hij niet alleen de Bijbel, de kerkvaders, de scholastische geschriften en de Griekse filosofen Plato en Aristoteles als betrouwbare bronnen zag, maar ook de werken van geleerden uit de islamitische wereld. Zijn geschriften over optica baseerde hij op het werk van Arabische en Perzische wetenschappers als Al-Kindi, Ibn Sal en Alhazen uit de negende, tiende en elfde eeuw. Met de erkenning dat de niet-christelijke beschavingen van het Nabije en Verre Oosten over superieure kennis en inzichten beschikten, boorde Bacon een nieuwe bron van wijsheid aan.

Maar in veel opzichten bleef Bacon een echte middeleeuwer. Onze kijk op het verleden en de toekomst is met de paradigmaverschuiving van de Verlichting zo fundamenteel veranderd, dat het niet meevalt om je te verplaatsen in zijn denkraam. Zijn visioenen van een gemotoriseerd schip, een auto, een vliegtuig, een duikuitrusting en zelfs iets wat lijkt op een jetpack waren geen voorspellingen. Bacon meende dat dergelijke machines in vroegere eeuwen of in zijn eigen tijd werden gemaakt. De gedachte aan vooruitgang kwam eenvoudigweg niet op in het middeleeuwse brein. Men dacht dat de gouden tijden in het verleden lagen en dat de wereld stilstond of zelfs achteruitging. Net als de magiërs van zijn tijd en zijn mede-alchemisten ging Bacon op zoek naar vergeten of verborgen kennis. De geboorte van vooruitgangsgedachte zou nog wat eeuwen op zich laten wachten.