Home Waarom ging een veelbelovende classicus spioneren voor de nazi’s?

Waarom ging een veelbelovende classicus spioneren voor de nazi’s?

Lambertus Elferink (1910-1992) had een veelbelovende carrière als classicus in het verschiet, maar vertrok vlak voor de Tweede Wereldoorlog plotseling naar Zuid-Afrika. Daar spioneerde hij voor de Abwehr, totdat hij door de Engelsen gevangen werd genomen. Arnold Carmiggelt en Marieke Keur schreven een biografie over deze onbekende, intrigerende figuur.

Elferink nazispion

Thalia Groot

Gepubliceerd op: 21 april 2026

Update 28 augustus 2026

Hoe stuitte u op Elferink?

Carmiggelt: ‘Mijn vorige boek, Geheimzinnigheid is zijn fort, was een biografie over Assien Bohmers: een Nederlandse archeoloog die voor het wetenschappelijk bureau van de SS werkte. Hij kende Elferink uit zijn studietijd en daarom besteed ik in mijn boek een halve pagina aan hem. Een aantal maanden na de publicatie zei een collega dat hij meer over Elferink had gehoord en dat ik daar eens naar moest kijken. Ik had eigenlijk geen zin om een nieuwe biografie te schrijven, want ik was wel even klaar met mensen met een duister oorlogsverleden. Toen ik uiteindelijk toch in de archieven ging graven, vond ik een gek verhaal. Ik ben er toen mee naar Marieke gegaan om haar te vragen of we er een biografie van konden maken.’

Meer historische context bij het nieuws van vandaag?

Meld je aan voor de gratis nieuwsbrief van Historisch Nieuwsblad.
Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in je inbox.

Elferink had een mooie academische carrière in het vooruitzicht. Waarom koos hij ervoor om voor de Duitsers te spioneren?

Carmiggelt: ‘Je moet altijd voorzichtig zijn met gepsychologiseer. In getuigenverklaringen over Elferink vind je terug dat hij uit een eenvoudig milieu kwam. Doordat Elferink qua intellectuele vaardigheden veelbelovend was, werd hij niet alleen gesteund door de Duitsgezinde hoogleraar Geerto Snijder, maar ook door de anti-nazi hoogleraar Hendrik Josephus Pos, zijn beoogd promotor. Maar Elferink was ook geïnteresseerd in geld. Hierdoor waren de Duitsers hem op een gegeven moment spuugzat, omdat hij steeds grotere sommen vroeg voor zijn werkzaamheden.’

Keur: ‘Volgens de Joodse hoogleraar David Cohen waren Elferinks antisemitische opvattingen te wijten aan een minderwaardigheidscomplex. Elferink was inderdaad erg ambitieus en wilde zich bewijzen.’

Hoe belangrijk was hij voor het spionnennetwerk van de Duitsers?

Carmiggelt: ‘Elferink werd in eerste instantie ingeschakeld door het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken om de Zuid-Afrikaanse politiek te infiltreren en de Engelandgezinde regering te ondermijnen. Daarna was Elferink een centrale figuur voor de militaire inlichtingendienst, de Abwehr. Die wilde inlichtingen over geallieerde schepen in de regio, waar de U-boten vervolgens mee aan de haal konden.

Om het contact met Berlijn te verbeteren lanceerde de AbwehrOperatie Weissdorn om zendapparatuur en explosieven het land in te smokkelen. Dit was geen succes. Elferink moest daarvoor samenwerken met de bokser Robey Leibbrandt, maar die trok zijn eigen plan. De Duitsers verloren uiteindelijk hun interesse in Zuid-Afrika: ze hadden andere zaken aan hun hoofd. In Zuid-Afrika was Elferink de belangrijkste Duitse spion, maar de operatie als geheel is mislukt.’

Jullie hebben ervoor gekozen om Elferinks verhaal aan te vullen met fictieve scènes. Waarom?

Keur: ‘Ik had niet zoveel zin om deze biografie op de geijkte manier te schrijven. Daarom stelde ik voor om de feiten aan te vullen met losse scènes, waardoor je de kans krijgt om in Elferinks hoofd te kruipen. Elferink is een totaal onbekende man. Ik stelde mijzelf daarom de vraag waarom een lezer zich in zijn leven zou verdiepen. Dat was des te meer reden om het boek aantrekkelijker te maken met bedachte scènes -die overigens een eigen historische verantwoording hebben.

Arnold stelde als voorwaarde dat er een strikt onderscheid gemaakt werd tussen het wetenschappelijke feitenrelaas en het fictieve gedeelte. Daarom schrijven we in het voorwoord: wie geen zin heeft in fictie slaat de fictieve scènes gewoon over. Zo kun je het boek ook lezen.’

Elferink vergeleek zichzelf met de Griekse held Odysseus en andere mythische figuren. Daar blijkt toch niet echt een minderwaardigheidsgevoel uit?

Keur: ‘Hij schreef inderdaad stukjes waarin Odysseus een terugkerend figuur was. Ook vergeleek hij zichzelf op de begrafenis van zijn zoon met Job, omdat die ook door God beproefd werd.’

Carmiggelt: ‘Elferink gebruikt deze verhalen als metafoor voor zijn eigen beproevingen. Hij heeft vijfenhalf jaar gevangen gezeten, terwijl hij zelf oprecht meende dat hij niets verkeerds had gedaan. Hij zou alleen voor de Nederlandse belangen zijn opgekomen. Door terug te grijpen naar deze verhalen rechtvaardigde hij zijn handelen.’

Hoe een classicus nazispion werd. De omzwervingen van Elferink

Arnold Carmiggelt en Marieke Keur
352 p. Walburg Pers, € 29,99

Hoe een classicus nazispion werd

Afbeelding verkregen via Arnold Carmiggelt.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten