De tentoonstelling over de Canon van Nederland in het Openluchtmuseum in Arnhem sluit in 2027. De geschiedenis herhaalt zich, want een kwart eeuw geleden doekte het Rijksmuseum in Amsterdam zijn aparte afdeling over de Nederlandse historie op. Vanwege de behoefte aan een alternatief is uiteindelijk de Canon-expositie er gekomen. Dit blijkt uit een reconstructie door cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.
Nog een paar maanden is de interactieve tentoonstelling te zien in het entreegebouw van het Nederlands Openluchtmuseum (NOM). Bezoekers worden meegenomen door de geschiedenis van Nederland, aan de hand van de vijftig vensters van de Canon. De tentoonstelling bestaat tien jaar en dat vindt de directie van het Openluchtmuseum lang genoeg. Zij wil de ruimte gebruiken voor tentoonstellingen die aansluiten bij het hoofdonderwerp van het museum: het dagelijks leven in de negentiende en twintigste eeuw.
De Canon-expositie deelt haar lot met de tentoonstelling over de Nederlandse geschiedenis die het Rijksmuseum ooit rijk was. In 2001 maakte het Rijksmuseum bekend dat de objecten van deze afdeling zouden worden geïntegreerd in de vaste kunsttentoonstelling. Dit voornemen alarmeerde de Raad voor Cultuur, die rapporteerde: ‘De keuze die het Rijksmuseum lijkt te maken is die voor een kunsthistorische opstelling, waaraan weliswaar een historische dimensie blijft toegevoegd, maar waaruit de geschiedenis als basisverhaal wegvalt.’
Ook de Tweede Kamer was bezorgd over de plannen van het Rijksmuseum en wilde dat er een alternatieve plek kwam waar museumbezoekers een overzicht konden krijgen van de geschiedenis van Nederland. Op initiatief van Jan Marijnissen (SP) en Maxime Verhagen (CDA) gaf de Kamer opdracht om een Nationaal Historisch Museum (NHM) op te richten.
Dat het NHM op een mislukking uitdraaide, had volgens Von der Dunk diverse oorzaken. Een daarvan was dat de toenmalige directeuren van het Rijksmuseum (Wim Pijbes) en het Openluchtmuseum (Jan Vaessen) alles deden om de komst van een nieuw concurrerend museum te frustreren. ‘Voor Pijbes lag het simpel: zijn museum was in feite gewoon al het nationale geschiedenismuseum. Een apart nieuw NHM was volstrekt overbodig,’ aldus Von der Dunk. Noch het Rijksmuseum, noch andere musea toonden zich bereid om objecten uit te lenen aan het NHM.
Vaessen stelde voor om het NHM naast zijn eigen Openluchtmuseum te bouwen, zodat hij de controle kon houden. Zijn plan voor een Canontoren van 50 miljoen euro kreeg de goedkeuring van minister Ronald Plasterk van OCW, maar werd nooit gerealiseerd. Ten eerste omdat de twee directeuren van het NHM in oprichting tegenwerkten, ten tweede omdat de nieuwe minister Halbe Zijlstra in 2010 een grote bezuinigingsopdracht had. Hij zette een streep door het NHM.
Toch was dat niet het einde. ‘In 2017 sloegen de twee feitelijke doodgravers van het NHM – het Rijksmuseum en het Openluchtmuseum – de handen ineen,’ schrijft Von der Dunk. De twee instituten ontwikkelden samen de Canon-tentoonstelling in Arnhem, die dus het indirecte resultaat is van de opheffing van de aparte afdeling Nederlandse geschiedenis van het Rijksmuseum. Het origineel is al weg, en volgend jaar valt het doek ook voor het alternatief. Von der Dunk: ‘Wat ons dan nog rest, is de geïntegreerde opstelling die in het Rijkmuseum sinds 2013 te bezoeken is. Daar is inderdaad, geheel conform de vrees van de Raad voor Cultuur, de vaderlandse geschiedenis volledig opgelost in de vaderlandse kunst.’
