Amerika en Israël zeggen dat Iran absoluut geen kernwapen mag krijgen, omdat de ayatollahs die onmiddellijk op Jeruzalem zullen afvuren als onderdeel van hun religieuze strijd. Is die angst terecht? Heeft het Iraanse regime een irrationele vernietigingsdrang? Arabist Maurits Berger (Universiteit Leiden) pleit voor een minder religieuze kijk. ‘Iran moet gezien worden voor wat het is: een pragmatische actor.’
Hoe waarschijnlijk is het dat Iran een eventueel kernwapen zal gebruiken om Israël te vernietigen?
Berger: ‘Iran ziet Israël als een koloniaal project en eist dat de staat ontbonden wordt, zoals dat ook is gebeurd met bijvoorbeeld Algerije en andere koloniale landen. Israël op zijn beurt schildert de islam af als anti-Joods. Dit is historisch en theologisch incorrect, maar helpt met het neerzetten van Iran als irrationele en extreem-religieuze politieke actor. De veronderstelling dat Iran puur uit religieuze beweegredenen blindelings een kernwapen zou inzetten, ontneemt de Iraniërs hun menselijkheid en rationaliteit. Iran moet gezien worden voor wat het is: een pragmatische actor. Dat deden we ook met de communistische Sovjet-Unie, maar zodra er religie bij komt kijken zien wij het anders.’
Ziet het Iraanse regime de huidige oorlog als een religieus conflict?
‘We nemen veel te snel aan dat religie de drijvende factor is in het handelen van Iran en Zuidwest-Azië in het algemeen. Dat dit volgens het Westen zogezegd “al eeuwen aan de gang” is, is historisch onjuist. Vaak wordt er verondersteld dat het ‘Midden-Oosten’ op een andere manier werkt dan de rest van de wereld. Wij in het Westen zouden minder moet kijken naar de rol van religie, en meer naar de geschiedenis. Iran is een regionale grootmacht en dat is het altijd al geweest. Het is een trots land met een trots volk. Het islamitische geloof is hier slechts een laag van. Een laag die we in het Westen te veel naar de voorgrond halen.’
Het Westen overdrijft dus de plaats van religie in de Iraanse maatschappij?
‘Religie speelt niet alleen een rol in deze ene regio, maar wereldwijd. Die rol is van recente datum. Secularisatie was halverwege de twintigste eeuw een wereldwijde trend, ook in islamitische landen. In Iran en Afghanistan konden vrouwen zich bijvoorbeeld vrijer kleden. Rond de jaren tachtig nam het belang van religie weer toe op persoonlijk, maatschappelijk en politiek vlak. In de hele wereld, behalve in Europa. Dit continent heeft daar een soort blinde vlek aan overgehouden: mensen die zich religieus noemen, bestempelen we al snel als irrationeel.’
‘We moeten ons vaker afvragen of religie echt de oorzaak is van een conflict, of slechts iets wat meespeelt. Neem bijvoorbeeld de Palestijnse kwestie. De kern van het conflict is dat twee volken aanspraak maken op hetzelfde grondgebied. Maar het verhaal dat ze daarbij vertellen en de redenen die ze daarvoor aanvoeren, zijn veranderd met de tijd. Aanvankelijk was het een nationale strijd om zelfbeschikking. Pas vanaf de jaren tachtig werd de strijd verantwoord in termen van religie. Maar dat de “verpakking” van een conflict veranderd is, betekent niet dat de inhoud ook verandert. We moeten minder naar het geloof kijken en meer naar de gelovigen. Ook bij het huidige Iran.’
Een Amerikaanse legeraanvoerder zou tegen zijn soldaten hebben gezegd dat ze een heilige oorlog voeren tegen Iran. Is de oorlog voor Amerikanen religieus geladen?
‘Amerika heeft een grote christelijk-conservatieve beweging die deze oorlog als religieus ziet. Deze groep gelooft dat de “laatste dag” zich zal ontvouwen in Zuidwest-Azië, in wat nu wordt gezien als Israël. Hoewel de Amerikaanse regering ongetwijfeld op het geloof van haar achterban inspeelt, handelt zij voornamelijk pragmatisch. Religie fungeert ook hier als de “verpakking” van het beleid, in plaats van de daadwerkelijke oorzaak.’
‘Het is overigens boeiend dat Amerika, een land dat zelf extreem religieus is, Iran op basis van religie neerzet als een irrationele partij. Feitelijk vreest de Amerikaanse overheid voor de status van Iran als historische grootmacht. Dat is een geopolitieke angst, geen religieuze.’
Afbeelding: Militaire parade in Teheran, 17 april 2016. Op de billboard staat: “Dood aan Israël” (Bron: Wikimedia Commons/Javad Hadi)
