‘Trucage met foto’s was vermaak, geen manipulatie’

Het internet raakt door AI overspoeld met nepbeelden, maar de fototentoonstelling FAKE! in het Rijksmuseum laat zien dat fotomanipulatie zo oud is als de fotografie zelf.

Zo komen er in de collectie beelden van vliegende auto’s en personen met absurd grote hoofden voorbij. Volgens curator en conservator Hans Rooseboom is er wel iets veranderd sinds de negentiende eeuw. ‘Vroeger gingen we ervan uit dat we de werkelijkheid zagen tenzij het tegendeel bewezen was. Nu is dat andersom.’

‘Bij het merendeel van de foto’s in onze collectie had de kunstenaar niet als doel zijn publiek te manipuleren,’ aldus Rooseboom. De meeste creaties waren puur vermaak. Maar soms dienden ze als politieke propaganda, kunst of reclame. Omdat je bij de meeste foto’s in een oogopslag kon zien dat ze buitengewoon onwaarschijnlijk waren, zetten ze het publiek niet stiekem op het verkeerde been.’

Dat beeldillusie in de negentiende eeuw minder controversieel was, had er ook mee te maken dat er simpelweg minder foto’s in omloop waren. Men was er niet op getraind om kritisch naar beeld te kijken, zegt Rooseboom. ‘Er was veel minder alertheid, omdat er nog geen sprake was van massamedia.’

Tegenwoordig wordt AI steeds vaker ingezet als propagandamiddel. Ook dat is niet nieuw, laat de tentoonstelling zien. De Duitse kunstenaar John Heartfield gebruikte fotomanipulatie als satirische kritiek op het naziregime. Zo maakte hij een röntgenfoto van Adolf Hitlers bovenlichaam, waarop zijn ruggengraat uit geld bestaat: kritiek op het zogenaamde antikapitalisme van de nazi’s.

‘Ondanks dat de kunst van Heartfield nu zo’n negentig jaar oud is, spreekt het ons nog altijd aan,’ stelt Rooseboom. ‘Het blijft scherp, geestig en gevat: het werk maakt heel duidelijk wat er precies op de hak genomen wordt. Deze “serieuze grappen” zijn nog altijd goed te begrijpen, ze verliezen hun maatschappelijke waarde niet.’

Toch heeft de tentoonstelling geen morele boodschap over AI. Dat laat het Rijksmuseum liever aan de bezoeker zelf. Het punt is om te laten zien dat fotomanipulatie van alle tijden is, eindigt Rooseboom. ‘Dus, blijf kritisch en vertrouw niet klakkeloos op je eigen ogen.’