Was Stalin slechter dan Hitler? Deze vraag kon voor 1989, het jaar waarin de Muur viel, niet worden gesteld. Communisten en hun vrienden – en dat waren er in die tijd veel – hadden het dogma geproclameerd dat Hitler het absolute kwaad vertegenwoordigde. Stalin werd hooguit beschouwd als de man die de ‘geweldige’ bolsjewistische Oktoberrevolutie had geperverteerd.
Communisten en fellowtravellers bleven ook lang nadat hij was ontmaskerd als massamoordenaar een zwak houden voor de man die gevierd werd als de ware overwinnaar van de Tweede Wereldoorlog. Dat de laatste stalinist van Nederland Wim Klinkenberg Stalin tot op hoge leeftijd is blijven vereren, is nog voorstelbaar. Maar dat Harry Mulisch tamelijk relativerend is gebleven over de Russische despoot moet een teken van verregaande ongevoeligheid worden genoemd
Ik ben misschien overgevoelig voor elke relativering van Stalins regime en misdaden. Dat was al zo, en dat is alleen maar erger geworden na lezing van de imponerende studie van de Britse historicus Simon Sebag Montefiore. Uiterst gedetailleerd beschrijft Montefiore het leven van Stalin en zijn hovelingen.
Wie waren die hovelingen eigenlijk? Er zijn er maar twee bekend bij een wat groter publiek. Allereerst Vjateslav Sjkrabin, die voor de Russische Revolutie van 1917 de bijnaam Molotov (hamer) aannam. Molotov is niet alleen bekend door de brandbare cocktail die met zijn naam is verbonden, maar vooral vanwege het pact dat in 1939 in zijn naam werd gesloten met nazi-Duitsland, waarin Europa werd verdeeld tussen de twee dictaturen. Daarnaast Nikita Chroesjtsjov, die Stalin zou opvolgen en in 1956 zou ontmaskeren als een wrede machtswellusteling. Maar verder? Wie kent nog de namen van Beria, Vorosjilov, Kaganovitsj, Malenkov en Mikojan? Toch waren deze mannen jarenlang verbonden met Stalin. Ze beslisten over leven en dood, en waren ook zelf hun leven niet zeker.
Daarin ligt een treffend verschil met de nazi’s. In de jaren dertig stond het partijlidmaatschap van de NSDAP garant voor een redelijk veilig bestaan in Duitsland. De ideologisch gedreven nazi’s blonken, bij alle onderlinge achterdocht, uit in teamgeest. De vijand lag buiten de partij: het waren de joden, zigeuners en andere Untermenschen. Ook de communisten in de Sovjet-Unie koesterden hun vijanden. Die bestonden uit koelakken, ‘rijke’ boeren. Maar lidmaatschap van de Communistische Partij en vooral deelname aan de Russische Revolutie (wat toch saamhorigheid zou veronderstellen) was geen aanbeveling. Het kon de dood betekenen of, op z’n best, een jarenlang verblijf in een concentratiekamp.
Kampfgeist zou tot enkele weken voor het einde van de oorlog de nazi-elite aaneensmeden. Eigenlijk is vóór 1945 alleen SA-leider Ernst Röhm uit de gratie geraakt en vermoord. Die moord was vooral het snode plan van Göring en Himmler, waartoe Hitler op 30 juni 1934 na lang aarzelen besloot, omdat hij vreesde de steun van het leger kwijt te raken.
Bij Stalin was van dergelijke realpolitiek geen sprake. Integendeel, hij vermoordde zijn eigen kompanen uit achterdocht, sadisme en wraakzucht. Talloze toegewijde communisten werden gemarteld, gedrogeerd en na showprocessen als honden afgeschoten. Alleen omdat ze Stalin ooit hadden tegengesproken, omdat hun positie Stalins afgunst opwekte of zelfs maar omdat ze het ‘progressieve genie’ wat vreemd hadden aangekeken.
In de waanzin van het nazisme zit systeem, in de waanzin van het communisme ontbreekt dat volkomen. Het is alles willekeur wat de klok slaat. Montefiore somt bladzijdenlang deprimerende staaltjes op van die willekeur. Zo beschrijft hij een Poolse communiste die de pech heeft vlak bij Stalin te wonen. Ze is aan het tuinieren als Stalin langskomt. Hij buigt zich over de heg en constateert: ‘Wat een mooie rozen.’ Diezelfde avond gelast Stalin haar arrestatie en executie.
Waarom? Montefiore weet het ook niet, hij beschrijft het slechts. En hoe zou je ook de reden van deze absurde willekeur kunnen achterhalen? Na lezing van dit verpletterende boek blijf je achter met de weinig opwekkende conclusie dat er in de wrede eerste helft van de twintigste eeuw toch nog iemand slechter was dan Hitler.
