• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 9/2018

    Zo reageerde Nederland op het Verdrag van München

    Tussen schaamte en opluchting

    Door: Rob Hartmans

    Met instemming van Engeland en Frankrijk lijfde Duitsland in 1938 een deel van Tsjecho-Slowakije in. Dit Verdrag van München riep in Nederland wisselende reacties op. Was er sprake van verraad of was het een handig compromis?

    In tijden van internationale spanningen stelde minister-president Hendrikus Colijn zijn volk graag gerust. Zo ook in september 1938, toen rond de zogenoemde ‘Sudetencrisis’ de spanningen hoog opliepen en velen voor oorlog vreesden. Colijn probeerde vóór alles de bevolking gerust te stellen. Daarom zei hij op de avond van 28 september: ‘We behoeven, naar mijn vaste overtuiging, thans in eerste instantie geen schending van ons grondgebied te duchten.’ Het was belangrijk dat Nederlanders ‘de nodige kalmte’ niet verloren. Tot slot riep de gereformeerde politicus op te bidden ‘tot de Koning der Koningen dat Hij de harten van de leidslieden der volken neige tot het behoud van de vrede’.

     

    'Heim ins Reich'

    De Sudetencrisis was het gevolg van de steeds agressievere buitenlandse politiek van Adolf Hitler. Tijdens de eerste vijf jaar van zijn bewind had Hitler vooral intern ‘orde op zaken’ gesteld. Er was een dictatuur gevestigd, politiek tegenstanders waren uitgeschakeld, Joodse medeburgers waren gemarginaliseerd en geïsoleerd, Duitsland begon zich op grote schaal opnieuw te bewapenen, en gebieden als het Saarland en het Rijnland werden weer volledig onder Duitse controle gebracht. Veel van deze stappen waren in strijd geweest met het Verdrag van Versailles, dat in 1919 de vredesvoorwaarden aan Duitsland had opgelegd, en met bepalingen van de Volkenbond - maar het Derde Rijk had deze internationale organisatie al vrij snel verlaten.

    Tekst loopt door onder de afbeelding


    Bovendien volgden op het schenden van het vredesverdrag geen represailles. Daarom achtte Hitler het in 1938 opportuun om verdere stappen te zetten. Onder het mom van het ‘zelfbeschikkingsrecht der volkeren’, dat door de zo gehate Volkenbond werd beleden, werd het tijd om alle etnische Duitsers heim ins Reich te brengen. Om die reden werd in maart van dat jaar Oostenrijk ingelijfd – iets dat door de overgrote meerderheid van de Oostenrijkers werd toegejuicht. En ook nu keek de rest van de wereld geïntimideerd en werkeloos toe.

    Hierna waren de zogenoemde Sudeten-Duitsers uit het voormalige Bohemen en Moravië aan de beurt. Deze 3 miljoen Duitstalige inwoners van het westelijke grensgebied van Tsjecho-Slowakije waren na het uiteenvallen van het Habsburgse keizerrijk in 1918 zeer tegen hun zin onderdaan geworden van de Tsjechische Republiek. Het verzet onder hen werd vanaf 1933 behendig opgestookt door de nazi’s. In nauw overleg met de Duitsers voerde de politiek leider van de Sudeten-Duitsers, Konrad Henlein, in 1938 de autonomie-eisen steeds verder op, terwijl het paramilitaire Sudetendeutsche Freikorps tal van terroristische activiteiten ontplooide.

     

    Opruiende toespraak

    De Tsjecho-Slowaakse regering, die het meest geïndustrialiseerde deel van haar land niet kwijt wilde, moest wel optreden. In reactie op de Duitse druk kondigde ze eind mei een gedeeltelijke mobilisatie af. Op 12 september 1938, na een opruiende radiotoespraak van Hitler, brak een openlijke opstand van de Sudeten-Duitsers uit. Deze werd met geweld neergeslagen, waarna Henlein naar Duitsland vluchtte en vervolgens de onafhankelijkheid van Sudetenland uitriep.
     

    Hitlers leugen
    Duitsland belooft dat het geen territoriale eisen meer stelt

    Om een einde te maken aan de door hemzelf zorgvuldig gecreëerde ‘Sudetencrisis’ eiste Hitler dat Tsjecho-Slowakije het gebied uiterlijk op 1 oktober zou overdragen aan Duitsland. Op 15 en 22 september vloog de Britse premier Neville Chamberlain naar Duitsland, om een dreigende oorlog te voorkomen. Na overleg met Frankrijk gaf hij Hitler zijn zin, omdat die nu garandeerde dat Duitsland na het oplossen van dit ‘probleem’ geen territoriale eisen meer zou stellen. Na enkele weken waarin de internationale spanningen enorm waren opgelopen en veel landen zich genoodzaakt voelden hun troepen gedeeltelijk te mobiliseren, werd op 29 september in München een conferentie gehouden tussen Duitsland, Italië, Groot-Brittannië en Frankrijk. De volgende ochtend vroeg, om 1.30 uur, tekenden de aanwezigen een verdrag waarin ze verklaarden dat het niet-uitgenodigde Tsjecho-Slowakije het Sudetengebied moest afstaan.

     

    Triomfantelijk

    Op de middag van die 30ste september landde Chamberlain op het vliegveld Croydon bij Londen, waar hij op de vliegtuigtrap triomfantelijk zwaaide met de papieren van het verdrag. Toen hij even later door een juichende menigte werd opgewacht bij Downing Street 10 verklaarde hij dat wat hij in Duitsland bereikt had, niets minder was dan ‘Peace for our time!’.

    Ook in Nederland waren de gebeurtenissen met argusogen gevolgd, zeker nadat in augustus Duitse troepen zich hadden samengetrokken langs de grens met Tsjecho-Slowakije. Op 19 september werd besloten de 35.000 reservisten die op dat moment op herhalingsoefening waren voorlopig onder de wapenen te houden. Een week later besloot de legerleiding springladingen naar de bruggen in het grensgebied en de bruggen over de grote rivieren te brengen. De dag erop werden bataljons dienstplichtigen naar hun geplande oorlogsposities gestuurd, terwijl ook de geoefende grensbataljons hun stellingen moesten betrekken.

    Op woensdag 28 september werd ook de marine in staat van paraatheid gebracht. Ondertussen trof de legerleiding voorbereidingen om over te gaan tot de ‘voormobilisatie’: het oproepen van het kader dat bij een algehele mobilisatie leiding zou moeten geven. Maar de regering-Colijn wees een dergelijke stap af, omdat een eventueel Duits offensief zich tegen het oosten zou richten, zodat Nederland geen onmiddellijk gevaar liep. Die avond sprak de minister-president voor de radio zijn geruststellende en vrome woorden.
     

    'Kolossale opluchting' 

    De overgrote meerderheid van de Nederlandse bevolking koesterde dezelfde wens als Colijn. De Eerste Wereldoorlog was nog maar twintig jaar daarvoor geëindigd, en hoewel Nederland ‘neutraal’ was gebleven herinnerde iedereen boven de dertig zich hoe gruwelijk en verwoestend dat bloedbad was geweest. Zoiets moest koste wat het kost vermeden worden, zelfs als dat betekende dat Hitler nu zijn zin moest krijgen. Vandaar dat op vrijdag 30 september, toen bekend werd dat in München was afgesproken dat de dag erna de Duitse troepen het Sudetenland zouden binnentrekken, de opluchting enorm was.
     

    Grote blijdschap
    Muziekkorpsen gaan spontaan de straat op

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen