Op een eiland is alles anders: het licht, het geluid, de sfeer. Jan Bank en Doeko Bosscher kunnen er geen genoeg van krijgen. Ze schreven een onweerstaanbare geschiedenis van de 25 Nederlandse eilanden.
Noem het een ‘eilandgevoel’. De eminente historici Jan Bank en Doeko Bosscher, nuchtere Hollandse zielen, raken er ongekend lyrisch van. Deze ‘eilandziekte’ omschrijven zij met romantische begrippen als ‘vrij’, ‘ongerept’, ‘puur’ en ‘tijdloos’. Op eilanden krijsen meeuwen niet, nee, ze reciteren ‘klaaglijke poëzie’. Het begon voor de ‘overkánters’ (Texels voor buitenstaanders) Bank en Bosscher met de Wadden, maar daartoe beperkten ze zich niet.
In Omringd door water beschrijven ze er 25: ‘elk eiland met een eigen, door de nu levende generaties in ere gehouden karakter’ – het historisch verankerde, vitale eilandgevoel is hun beslissend criterium. Smeerlappen als de IJsselmeerpolders vielen daardoor af; dat zijn ‘anti-eilanden’ die de eertijds fiere ‘echte eilanden’ Urk en Schokland hebben opgevreten.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Schokland toen het nog omringd was door water. In 1859 liet de regering het eiland ontruimen. Schilderij door Hermanus Koekkoek.
Ook onze zes gezellige Caribische eilanden staan jammerlijk buitenspel: de auteurs houden zich verre van een ‘neokoloniale visie’. Maar klagen doen we niet, integendeel. Wat weten Bank en Bosscher intrigerend te vertellen. Ze zetten de grote historische lijnen overtuigend neer. Al is hun project vooral onweerstaanbaar door de ‘kleine’ verhalen, de details vanuit het oogpunt der eeuwen. Neem de mentaliteitsverandering die de watersnoodramp van 1953 op Goeree-Overflakkee teweegbracht. De landarbeiders ontdekten door de tijdelijke evacuatie dat hun economische omstandigheden beroerd waren. De metropool Rotterdam lonkte.
Rotterdam blijkt een verhaal apart: door de ‘eilandhonger’ van die stad werden IJsselmonde en Rozenburg opgeslokt, verstedelijkt en als eiland onherkenbaar gemaakt. Alleen in de Rotterdamse uitdrukking ‘op Zuid’ (in plaats van ‘in Zuid’) reutelt het eilandgevoel nog wat.
Omringd door water lezen is leerzamer dan leerzaam. Zo zetten de Engelsen in 1666 West-Terschelling in de hens. Vier weken later verwoestte een brand half Londen. De dominee van Oost-Vlieland bood een verklaring: de vonken van Terschelling waren door ‘den fellen oosten windt van Godes rechtveerdige wrake’ naar Londen overgewaaid. God waakt over onze eilanden – als dat geen ultiem eilandgevoel is.
Jeroen Vullings is criticus
Omringd door water. De geschiedenis van de 25 Nederlandse eilanden
Jan Bank en Doeko Bosscher, Prometheus 896 p. € 45,-
Bestel in onze webshop.
