Home Wetenschap zonder toeters of bellen

Wetenschap zonder toeters of bellen

  • Gepubliceerd op: 1 november 2021
  • Laatste update 13 okt 2022
  • Auteur:
    Rob Hartmans
  • 5 minuten leestijd
Wetenschap zonder toeters of bellen

De veertiende-eeuwse William van Ockham liet zien hoe wetenschappers eenvoudig en helder konden redeneren. Met één haal sneed hij overbodige uitweidingen weg en schiep hij duidelijkheid. Volgens zijn biograaf Johnjoe McFadden ligt deze aanpak ten grondslag aan alle wetenschappelijke doorbraken.

Het begon met een weinig spectaculair bijzinnetje in een middeleeuws commentaar op een religieus traktaat over de zogenoemde ‘universalia’ van Aristoteles. De auteur van het commentaar stelde dat die universalia ‘niet zonder noodzaak moeten worden vermeerderd’. Deze op het oog niet erg bijzondere opmerking uit circa 1320 werd door de zeventiende-eeuwse Franse theoloog Libert Froidmont ‘het scheermes van Ockham’ genoemd en vormt volgens de Britse moleculair geneticus Johnjoe McFadden het basisprincipe van alle wetenschap. Dit komt er namelijk op neer dat bij een hypothese, verklaring of model het aantal onderdelen zo veel mogelijk beperkt moet worden en het geheel niet steeds ingewikkelder moet worden gemaakt.

Het bekendste voorbeeld is de wijze waarop Copernicus de kosmologie van Ptolemaeus aanpakte. Deze Griekse astronoom uit de tweede eeuw na Christus beschreef het heelal volgens de principes van Aristoteles, waarin hemellichamen perfecte cirkels beschrijven en de aarde het middelpunt vormt. Uit waarnemingen bleek dat planeten soms ineens een heel andere kant op leken te gaan en dus geen cirkelvormige beweging maakten. Ptolemaeus loste dit op door op die cirkelvormige banen weer andere cirkels te plaatsen, zogenoemde epicykels, en meer ingewikkelde meetkundige trucs uit te halen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Copernicus wist dit bijzonder complexe stelsel enorm te vereenvoudigen door niet de aarde, maar de zon in het middelpunt te plaatsen. De epicykels en andere trucs werden daarmee in één klap overbodig. Zijn systeem bleek nog niet helemaal te kloppen, totdat Johannes Kepler het idee van cirkelvormige banen losliet en stelde dat de banen van de planeten ellipsvormig zijn. Het scheermes van Ockham had alle franje en overbodige toeters en bellen weggesneden en het resultaat was een eenvoudig, helder en elegant stelsel.

William van Ockham (1288-1347) werd geboren in het gelijknamige dorpje in het Engelse graafschap Surrey en was als 11-jarige wees opgenomen in de orde van de franciscanen. Hij studeerde theologie aan de universiteit van Oxford en stortte zich in de zogenoemde ‘universaliënstrijd’, die ging over de vraag of algemene begrippen (universalia) werkelijk bestaan en wat hun kenmerken dan zijn. Aristoteles stelde dat begrippen verwezen naar een specifieke essentie, die het wezen ervan bepaalde. Een kers onderscheidde zich van andere bolvormige, rode, in paren voorkomende objecten door zijn ‘kers-zijn’. Een vader was een vader omdat hij was vervuld van het universele ‘vaderschap’.

Deze filosofische school werd het ‘realisme’ genoemd, omdat ze stelde dat begrippen samenvielen met de realiteit. Ockham geldt als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het ‘nominalisme’, dat van mening is dat we verschijnselen een naam (nomen) geven en dat dit ook een andere naam zou kunnen zijn. We hebben helemaal geen universalia nodig om vast te stellen wat een vader is, want dat is gewoon een man die kinderen heeft. Dit lijkt een open deur, maar Ockham maakte zo met één haal van zijn scheermes een einde aan een gruwelijk ingewikkelde kluwen beweringen en vooronderstellingen waardoor de middeleeuwse filosofie, theologie en wetenschap werden overwoekerd.

Het zal duidelijk zijn dat in een wereld die werd gedomineerd door allerlei religieuze begrippen een dergelijke opvatting wel tot problemen moest leiden – denk alleen al aan het dogma dat tijdens de eucharistie wijn en brood veranderen in het bloed en lichaam van Christus. Ook had zijn nominalisme gevolgen voor de seculiere machthebbers, aangezien er niet zoiets bestond als de essentie van ‘koningschap’, waarmee een vorst op wonderbaarlijke wijze bedeeld zou zijn. Vorsten ontleenden hun macht aan het feit dat hun onderdanen een deel van hun eigen zeggenschap hadden afgestaan, en daarom concludeerde hij: ‘De macht moet niet aan iemand worden toevertrouwd zonder de instemming van allen.’

Door dit soort radicale ideeën werd Ockham op zeker moment van ketterij beschuldigd en moest hij naar Avignon om zich tegenover de daar residerende paus te verantwoorden. Hier was William, samen met enkele prominente franciscanen, zo brutaal om te stellen dat niet hij de ketter was, maar de paus zelf, aangezien deze in tegenstelling tot Jezus niet in armoede leefde. In het holst van de nacht ontvluchtten ze Avignon en wisten ze zich na een spannende achtervolging in veiligheid te brengen.

Leven is eenvoudig is niet louter een biografie van William van Ockham of een geschiedenis van de middeleeuwse wetenschap, maar vooral een gloedvol verhaal waarin wordt betoogd dat het vermaarde scheermes van de veertiende-eeuwse monnik eigenlijk ten grondslag ligt aan alle wetenschappelijke doorbraken. McFadden gaat daarom ook in op het werk van Copernicus, Kepler, Galilei, Newton, Darwin en Einstein. Hij citeert hierbij de laatste: ‘Het hogere doel van alle wetenschap is het herleiden van het grootste aantal empirische feiten op basis van logische deductie uit het kleinst mogelijke aantal hypothesen of axioma’s.’ Af en toe begint het de lezer enigszins te duizelen en krijg je het idee dat McFadden wat doordraaft, maar doordat hij zijn idee met zoveel vuur en zoveel deskundigheid verwoordt, is Leven is eenvoudig een even meeslepend als informatief boek geworden.

–                Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.

Leven is eenvoudig. Ockhams scheermes en een nieuwe geschiedenis van de wetenschap en het heelal

Johnjoe McFadden

400 p. Atlas Contact, € 29,99

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 11 - 2021

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer