De veertiende-eeuwse William van Ockham liet zien hoe wetenschappers eenvoudig en helder konden redeneren. Met één haal sneed hij overbodige uitweidingen weg en schiep hij duidelijkheid. Volgens zijn biograaf Johnjoe McFadden ligt deze aanpak ten grondslag aan alle wetenschappelijke doorbraken.
Het begon met een weinig spectaculair bijzinnetje in een middeleeuws commentaar op een religieus traktaat over de zogenoemde ‘universalia’ van Aristoteles. De auteur van het commentaar stelde dat die universalia ‘niet zonder noodzaak moeten worden vermeerderd’. Deze op het oog niet erg bijzondere opmerking uit circa 1320 werd door de zeventiende-eeuwse Franse theoloog Libert Froidmont ‘het scheermes van Ockham’ genoemd en vormt volgens de Britse moleculair geneticus Johnjoe McFadden het basisprincipe van alle wetenschap. Dit komt er namelijk op neer dat bij een hypothese, verklaring of model het aantal onderdelen zo veel mogelijk beperkt moet worden en het geheel niet steeds ingewikkelder moet worden gemaakt.
Het bekendste voorbeeld is de wijze waarop Copernicus de kosmologie van Ptolemaeus aanpakte. Deze Griekse astronoom uit de tweede eeuw na Christus beschreef het heelal volgens de principes van Aristoteles, waarin hemellichamen perfecte cirkels beschrijven en de aarde het middelpunt vormt. Uit waarnemingen bleek dat planeten soms ineens een heel andere kant op leken te gaan en dus geen cirkelvormige beweging maakten. Ptolemaeus loste dit op door op die cirkelvormige banen weer andere cirkels te plaatsen, zogenoemde epicykels, en meer ingewikkelde meetkundige trucs uit te halen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Copernicus wist dit bijzonder complexe stelsel enorm te vereenvoudigen door niet de aarde, maar de zon in het middelpunt te plaatsen. De epicykels en andere trucs werden daarmee in één klap overbodig. Zijn systeem bleek nog niet helemaal te kloppen, totdat Johannes Kepler het idee van cirkelvormige banen losliet en stelde dat de banen van de planeten ellipsvormig zijn. Het scheermes van Ockham had alle franje en overbodige toeters en bellen weggesneden en het resultaat was een eenvoudig, helder en elegant stelsel.
William van Ockham (1288-1347) werd geboren in het gelijknamige dorpje in het Engelse graafschap Surrey en was als 11-jarige wees opgenomen in de orde van de franciscanen. Hij studeerde theologie aan de universiteit van Oxford en stortte zich in de zogenoemde ‘universaliënstrijd’, die ging over de vraag of algemene begrippen (universalia) werkelijk bestaan en wat hun kenmerken dan zijn. Aristoteles stelde dat begrippen verwezen naar een specifieke essentie, die het wezen ervan bepaalde. Een kers onderscheidde zich van andere bolvormige, rode, in paren voorkomende objecten door zijn ‘kers-zijn’. Een vader was een vader omdat hij was vervuld van het universele ‘vaderschap’.
Deze filosofische school werd het ‘realisme’ genoemd, omdat ze stelde dat begrippen samenvielen met de realiteit. Ockham geldt als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het ‘nominalisme’, dat van mening is dat we verschijnselen een naam (nomen) geven en dat dit ook een andere naam zou kunnen zijn. We hebben helemaal geen universalia nodig om vast te stellen wat een vader is, want dat is gewoon een man die kinderen heeft. Dit lijkt een open deur, maar Ockham maakte zo met één haal van zijn scheermes een einde aan een gruwelijk ingewikkelde kluwen beweringen en vooronderstellingen waardoor de middeleeuwse filosofie, theologie en wetenschap werden overwoekerd.
Het zal duidelijk zijn dat in een wereld die werd gedomineerd door allerlei religieuze begrippen een dergelijke opvatting wel tot problemen moest leiden – denk alleen al aan het dogma dat tijdens de eucharistie wijn en brood veranderen in het bloed en lichaam van Christus. Ook had zijn nominalisme gevolgen voor de seculiere machthebbers, aangezien er niet zoiets bestond als de essentie van ‘koningschap’, waarmee een vorst op wonderbaarlijke wijze bedeeld zou zijn. Vorsten ontleenden hun macht aan het feit dat hun onderdanen een deel van hun eigen zeggenschap hadden afgestaan, en daarom concludeerde hij: ‘De macht moet niet aan iemand worden toevertrouwd zonder de instemming van allen.’
Door dit soort radicale ideeën werd Ockham op zeker moment van ketterij beschuldigd en moest hij naar Avignon om zich tegenover de daar residerende paus te verantwoorden. Hier was William, samen met enkele prominente franciscanen, zo brutaal om te stellen dat niet hij de ketter was, maar de paus zelf, aangezien deze in tegenstelling tot Jezus niet in armoede leefde. In het holst van de nacht ontvluchtten ze Avignon en wisten ze zich na een spannende achtervolging in veiligheid te brengen.
Leven is eenvoudig is niet louter een biografie van William van Ockham of een geschiedenis van de middeleeuwse wetenschap, maar vooral een gloedvol verhaal waarin wordt betoogd dat het vermaarde scheermes van de veertiende-eeuwse monnik eigenlijk ten grondslag ligt aan alle wetenschappelijke doorbraken. McFadden gaat daarom ook in op het werk van Copernicus, Kepler, Galilei, Newton, Darwin en Einstein. Hij citeert hierbij de laatste: ‘Het hogere doel van alle wetenschap is het herleiden van het grootste aantal empirische feiten op basis van logische deductie uit het kleinst mogelijke aantal hypothesen of axioma’s.’ Af en toe begint het de lezer enigszins te duizelen en krijg je het idee dat McFadden wat doordraaft, maar doordat hij zijn idee met zoveel vuur en zoveel deskundigheid verwoordt, is Leven is eenvoudig een even meeslepend als informatief boek geworden.
– Rob Hartmans is historicus, journalist en vertaler.
Leven is eenvoudig. Ockhams scheermes en een nieuwe geschiedenis van de wetenschap en het heelal
Johnjoe McFadden
400 p. Atlas Contact, € 29,99
