Home Wars van iedere ideologie

Wars van iedere ideologie

Hans Render

Gepubliceerd op: 25 februari 2009

Update 7 april 2020

Hoe zal het aflopen met de reputatie van Karel van het Reve (1921-1999)? De onlangs verschenen eerste twee delen van zijn Verzameld werk zijn alom bejubeld. En dit wordt ook weer een bewonderend stukje, want om maar meteen met de deur in huis te vallen: Van het Reve was een begenadigd stilist, om wiens werk je bovendien kunt lachen.

Zijn essays gingen altijd over grote onderwerpen, zoals het communisme of de invloed van Freud op ons dagelijks leven, maar gewichtig werd het nooit. Daar zijn een paar verklaringen voor te geven. Van het Reve was eropuit gangbare ideeën onderuit te halen en haalde daarbij alleen specialisten aan om ze belachelijk te maken.

Zo heeft hij eens uitgelegd waarom gloeilampen of Lada’s in het voormalige Oostblok van betere kwaliteit waren dan die in het Westen. In Eindhoven, zo redeneerde Van het Reve, was Philips erop gebrand winst te maken, en daarom produceerde het bedrijf zijn lampen zo dat ze er na 100 uur mee ophielden. Datzelfde geldt voor Mercedes of Renault. In Rusland en Polen daarentegen waren de productiemiddelen in handen van het volk. Men produceerde daarom niet ten behoeve van de aandeelhouders, maar tot groter heil van de arbeider, en daarom waren de lampen en Lada’s in het Oostblok van zo’n hoge kwaliteit.

Natuurlijk wist de lezer wel dat deze ironische redenering niet klopte, maar er een duidelijk weerwoord op geven was toch weer wat anders. Temeer omdat Van het Reve zowel de communistische heilsleer als het verderfelijke kapitalisme kende als geen ander.

Van het Reve was gekneed in de retoriek van het marxisme, niet alleen omdat hij opgroeide in een bekend communistisch gezin, maar ook omdat hij correspondent voor Het Parool in Moskou werd en bovendien jarenlang hoogleraar slavistiek in Leiden is geweest. Juist een afvallige is gevoelig voor de holle retoriek van de profeten.

Nu de Muur is gevallen, heeft de dooi ook in het Nederlandse intellectuele klimaat zijn werk gedaan. Van het Reve is niet meer zo controversieel sinds de marxistische geschiedwetenschap geërodeerd is en het dagblad De Waarheid Van het Reve niet meer uitscheldt voor renegaat. En – niet in de laatste plaats – sinds Van het Reve zelf er niet meer is om olie op het vuur te gooien.

Achter op de tweede druk van zijn bundel Marius wil niet in Joegoslavië wonen (1970) liet de auteur een citaat uit De Telegraaf opnemen van de columnist Jacques Gans. ‘In Marius wil niet in Joegoslavië wonen, een boek vol sprankelende essays, rake invallen en tot nadenken stemmende aforismen, worden Marius en Renate, Han en Theun, Jan en Nico op hun nummer gezet. Niet voor niets noemde het zogenaamde “vooruitstrevende”, maar in werkelijkheid door Peking en Moskou gesubsidieerde Vrij Nederland Van het Reve een “fascist”.’

Dat waren nog eens tijden! Alleen, het citaat was verzonnen, zo heeft Van het Reve jaren later toegegeven. Die verguizing van links dreef hem bijna automatisch in de armen van reactionaire types, en daar zat Van het Reve ook weer niet op te wachten. Aan deze eerste twee delen valt het nog niet helemaal af te lezen, maar het is niet te gewaagd om zijn werk te typeren als een aanklacht tegen elk ideologisch denken.

Het eerste deel begint met een ongepubliceerde autobiografie, dan zijn eerste boeken, vervolgens (een keus) uit zijn krantenartikelen vanuit Moskou en andere losse publicaties, en ten slotte is er een afdeling ongepubliceerd werk. Die werkwijze zal in elk (van de zeven) delen worden toegepast.

Tegelijkertijd verschijnt een boekje waarin Arnon Grunberg de loftrompet steekt over Van het Reve. ‘Kritiekloze bewondering is net zo dodelijk als rancune die zich voordoet als een beschaafde beschouwing.’ Dat is het gevaar van de reputatie van Van het Reve. Zijn werk wordt bejubeld, maar het weerwoord op dit polemische oeuvre moet nog komen. Grunberg stelde in 2003 een bloemlezing uit de essays van Van het Reve samen. Er werden minder dan tweeduizend exemplaren van verkocht. Hopelijk gaat het met dit Verzameld werk beter.

Hans Renders is hoogleraar geschiedenis en theorie van de biografie aan het Biografie Instituut van de Rijksuniversiteit Groningen.

Karel van het Reve
Verzameld werk deel 1 en 2
830 en 960 p. Van Oorschot, € 39,00 en € 45,00

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten