Hoopvol speculeerden media van NRC tot Marie Claire onlangs over ‘Roaring Twenties 2.0’: het idee dat het komende decennium net zo optimistisch en vol van vernieuwing zou worden als de jaren twintig waren geweest. Artikelen blikten terug én vooruit op een tijd van vrolijkheid en voorspoed na een zware periode: destijds de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse griep, nu corona. Maar hoe roaring waren de vorige jaren twintig eigenlijk in Nederland, vraagt Historisch Nieuwsblad aan historici Frits Boterman en Wouter Linmans.
De jaren twintig gelden vooral in Amerika als een periode van groeiende rijkdom – tot het begin van de Grote Depressie, ten minste. Werd het leven van Nederlanders er ook beter op?
Linmans: ‘Ook hier was het een tijd van groeiende luxe en comfort. De welvaart steeg en er kwamen allerlei technische vondsten binnen bereik. Een groeiend aantal Nederlanders kon bijvoorbeeld radio’s en stofzuigers kopen, en had de wonderlijke ervaring voor het eerst in een auto te stappen. En ze maakten kennis met burgerluchtvaart, want in 1919 werd de KLM opgericht. Voor mensen uit de arbeidersklasse was een vlucht nog veel te duur, maar ze zagen de vliegtuigen wel.’
Was er dus ook in Nederland sprake van roaring twenties?
Boterman: ‘Ik vind dat een twijfelachtige term, een niet erg nuttige gemeenplaats. Hij roept beelden op van de charleston en andere vrolijkheid, maar de jaren twintig waren ook een periode van sterk cultuurpessimisme, dat voortkwam uit de Eerste Wereldoorlog. Nederland was weliswaar neutraal geweest, maar de oorlog had wel een crisisgevoel teweeggebracht. Dat zie je terug in werk van intellectuelen als Menno ter Braak, van dichters als Hendrik Marsman en van Nederlands beroemdste historicus Johan Huizinga. Zij waren allemaal bezig met het idee dat de westerse beschaving ten onder ging.
Daarmee wil ik niet zeggen dat het allemaal somberheid was; er bestond ook een sterk utopisch verlangen naar een nieuwe samenleving, die bijvoorbeeld tot uitdrukking kwam in de kunst van De Stijl. Maar het cultuurpessimisme was een belangrijke trend.’
De Eerste Wereldoorlog wierp dus een schaduw over de jaren twintig. Hoe wijdverbreid was de somberheid op dat punt?
Linmans: ‘In de eerste jaren na de oorlog was er vooral veel aandacht voor de vrede. Neem opnieuw het vliegtuig. Dat kenden de meeste mensen als oorlogsinstrument, maar in de naoorlogse jaren werd het nadrukkelijk gepresenteerd als een vreedzaam middel. Kranten en tijdschriften hadden het over de “pacificatie van het vliegtuig”.
Maar een paar jaar later ging het alweer meer over het gevaar van oorlog en bijvoorbeeld over het risico van gifgasaanvallen, waarover Nederlanders tijdens de vorige oorlog hadden gelezen. In 1924 was er in de Haagse dierentuin een debat over een toekomstige oorlog tussen de voorman van de vrijzinnig liberale partij VDB, David van Embden, en de voormalige opperbevelhebber van de land- en zeemacht C.J. Snijders. Daar kwamen duizenden mensen op af en het werd live op de radio uitgezonden. Want die zorgen over een nieuwe, nog ergere oorlog werden breed gedeeld.’
Frits Boterman
is emeritus hoogleraar moderne Duitse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Van hem verschijnt in mei bij De Arbeiderspers Tussen utopie en crisis. Nederland in het interbellum 1918-1940. 704 p., € 55,-.
Wouter Linmans
is historicus. Hij is docent aan de Universiteit Leiden en rondt daar momenteel zijn proefschrift af. In mei verschijnt dat bij Prometheus: De oorlog van morgen. Nederlandse beeldvorming van een volgende oorlog 1918-1940. 320 p., € 22,50.
